Nhiều người lầm tưởng rằng khi một cá nhân phải chấp hành án phạt tù, mọi giao dịch dân sự hay nghĩa vụ tài chính bên ngoài xã hội sẽ mặc nhiên được "đóng băng" hoặc xóa bỏ. Tuy nhiên, dưới góc độ pháp lý, việc tước quyền tự do thân thể không đồng nghĩa với việc chấm dứt các nghĩa vụ dân sự đã xác lập trước đó. Vậy trong trường hợp nợ đến hạn mà người vay đang ở trong tù, pháp luật quy định trách nhiệm trả nợ như thế nào?

Trách nhiệm dân sự không mất đi khi cá nhân chấp hành án phạt tù (ảnh minh họa)

Đi tù có bị tước quyền thực hiện nghĩa vụ dân sự không?

Để trả lời câu hỏi này, trước hết cần xem xét các quyền công dân bị hạn chế khi một người phải chấp hành án phạt tù. Theo quy định tại Điều 44 Bộ luật Hình sự 2015, công dân Việt Nam bị kết án phạt tù về tội xâm phạm an ninh quốc gia hoặc tội phạm khác trong những trường hợp do Bộ luật này quy định thì bị tước một hoặc một số quyền công dân sau đây:

• Quyền ứng cử đại biểu cơ quan quyền lực Nhà nước;
• Quyền làm việc trong các cơ quan nhà nước và quyền phục vụ trong lực lượng vũ trang nhân dân.

Như vậy, pháp luật chỉ tước bỏ một số quyền chính trị và quyền làm việc trong bộ máy nhà nước. Các quyền và nghĩa vụ dân sự khác, bao gồm quyền sở hữu tài sản và nghĩa vụ trả nợ, không bị hạn chế bởi bản án hình sự. Điều này có nghĩa là tư cách chủ thể trong quan hệ dân sự của người đang chấp hành án vẫn tồn tại, và họ vẫn phải chịu trách nhiệm bằng tài sản của mình đối với các khoản nợ hợp pháp.

Nghĩa vụ trả nợ theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015

Nguyên tắc cơ bản của hợp đồng vay tài sản là sự cam kết hoàn trả. Điều 466 Bộ luật Dân sự 2015 quy định rõ về nghĩa vụ trả nợ của bên vay:

1. Bên vay tài sản là tiền thì phải trả đủ tiền khi đến hạn; nếu tài sản là vật thì phải trả vật cùng loại đúng số lượng, chất lượng, trừ trường hợp có thoả thuận khác.

2. Trường hợp bên vay không thể trả vật thì có thể trả bằng tiền theo trị giá của vật đã vay tại địa điểm và thời điểm trả nợ, nếu được bên cho vay đồng ý.

Bên cạnh đó, Điều 280 Bộ luật Dân sự 2015 cũng nhấn mạnh rằng nghĩa vụ trả tiền phải được thực hiện đầy đủ, đúng thời hạn, đúng địa điểm và phương thức đã thỏa thuận. Việc đang ở trong tù được coi là một trở ngại về mặt thực tế nhưng không phải là căn cứ pháp lý để miễn trừ nghĩa vụ trả nợ.

Các phương án xử lý khi nợ đến hạn trong thời gian chấp hành án

Dù nghĩa vụ trả nợ vẫn tồn tại, nhưng thực tế người đang ở trong tù gặp khó khăn lớn trong việc trực tiếp giao dịch. Để giải quyết vấn đề này, người vay có thể áp dụng các phương thức sau:

1. Đề nghị hoãn thực hiện nghĩa vụ trả nợ

Nếu do điều kiện chấp hành án mà không thể xoay sở tài chính hoặc thực hiện việc trả nợ đúng hạn, người vay có quyền thương lượng với chủ nợ. Theo Điều 354 Bộ luật Dân sự 2015:

Khi không thể thực hiện được nghĩa vụ đúng thời hạn thì bên có nghĩa vụ phải thông báo ngay cho bên có quyền biết và đề nghị được hoãn việc thực hiện nghĩa vụ.

Lưu ý rằng việc hoãn trả nợ chỉ có hiệu lực khi được bên cho vay đồng ý. Nếu bên cho vay không chấp thuận, người vay vẫn bị coi là vi phạm nghĩa vụ và phải chịu lãi suất chậm trả hoặc lãi quá hạn theo thỏa thuận hoặc quy định pháp luật.

2. Ủy quyền cho người khác thực hiện nghĩa vụ trả nợ thay

Đây là phương thức phổ biến và khả thi nhất. Người đang ở trong tù có thể ủy quyền cho người thân, bạn bè hoặc luật sư thay mặt mình quản lý tài sản và thực hiện việc trả nợ. Điều 283 Bộ luật Dân sự 2015 quy định:

Khi được bên có quyền đồng ý, bên có nghĩa vụ có thể uỷ quyền cho người thứ ba thay mình thực hiện nghĩa vụ nhưng vẫn phải chịu trách nhiệm với bên có quyền, nếu người thứ ba không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ.

Để thực hiện việc ủy quyền này, người đang chấp hành án có thể yêu cầu Ban giám thị trại giam hỗ trợ thủ tục chứng thực chữ ký hoặc liên hệ văn phòng công chứng để thực hiện công chứng hợp đồng ủy quyền ngay tại trại giam.

Hệ quả nếu không trả nợ đúng hạn

Nếu không có thỏa thuận hoãn nợ và cũng không có người trả nợ thay, người vay sẽ phải đối mặt với các chế tài dân sự:

• Phát sinh lãi chậm trả: Đối với khoản vay không lãi, bên vay phải trả lãi trên số tiền chậm trả tương ứng với thời gian chậm trả.
• Lãi quá hạn: Đối với khoản vay có lãi, bên vay phải trả lãi trên nợ gốc quá hạn chưa trả bằng 150% lãi suất vay theo hợp đồng.
• Nguy cơ bị khởi kiện: Chủ nợ có quyền khởi kiện ra Tòa án để yêu cầu phát mãi tài sản của người đang đi tù nhằm thu hồi nợ.

Tóm lại, đang đi tù vẫn phải trả nợ. Việc chủ động thông báo và tìm phương án ủy quyền trả nợ là cách tốt nhất để bảo vệ quyền lợi và tránh những rắc rối pháp lý chồng chất sau khi hoàn thành án phạt tù.