Trong thực tế, không ít trường hợp người đang chấp hành án phạt tù phát sinh nhu cầu chuyển nhượng quyền sử dụng đất để lấy kinh phí bồi thường thiệt hại, án phí hoặc giải quyết các công việc gia đình. Tuy nhiên, nhiều người vẫn băn khoăn liệu việc bị hạn chế quyền tự do thân thể có đồng nghĩa với việc bị tước bỏ quyền định đoạt tài sản hay không? Bài viết dưới đây sẽ phân tích chi tiết các quy định pháp luật liên quan đến vấn đề này tính đến thời điểm tháng 07/2024.

Quyền định đoạt tài sản của phạm nhân dưới góc nhìn pháp luật

Theo nguyên tắc chung của pháp luật Việt Nam, người bị kết án phạt tù chỉ bị hạn chế một số quyền công dân nhất định theo bản án của Tòa án (chủ yếu là quyền tự do đi lại, cư trú). Các quyền dân sự khác, đặc biệt là quyền sở hữu và định đoạt tài sản hợp pháp, vẫn được Nhà nước bảo hộ.

Cụ thể, tại Điều 4 Luật Thi hành án hình sự 2019 đã xác lập các nguyên tắc cốt lõi trong thi hành án:

Điều 4. Nguyên tắc thi hành án hình sự

... 3. Bảo đảm nhân đạo xã hội chủ nghĩa; tôn trọng danh dự, nhân phẩm, quyền, lợi ích hợp pháp của người chấp hành án, người chấp hành biện pháp tư pháp, quyền, lợi ích hợp pháp của pháp nhân thương mại chấp hành án.

Như vậy, pháp luật hiện hành không có quy định nào cấm người đang chấp hành án phạt tù thực hiện các giao dịch dân sự liên quan đến tài sản của mình, miễn là giao dịch đó không vi phạm điều cấm của luật và đạo đức xã hội.

Điều kiện để người đang đi tù được bán đất

Mặc dù không bị cấm, nhưng để giao dịch chuyển nhượng quyền sử dụng đất có hiệu lực, người đang chấp hành án phạt tù (với tư cách là người sử dụng đất) phải đảm bảo các điều kiện chung quy định tại Điều 188 Luật Đất đai 2013:

Điều 188. Điều kiện thực hiện các quyền chuyển đổi, chuyển nhượng, cho thuê, cho thuê lại, thừa kế, tặng cho, thế chấp quyền sử dụng đất; góp vốn bằng quyền sử dụng đất

1. Người sử dụng đất được thực hiện các quyền chuyển đổi, chuyển nhượng, cho thuê, cho thuê lại, thừa kế, tặng cho, thế chấp quyền sử dụng đất; góp vốn bằng quyền sử dụng đất khi có các điều kiện sau đây:

a) Có Giấy chứng nhận, trừ trường hợp quy định tại khoản 3 Điều 186 và trường hợp nhận thừa kế quy định tại khoản 1 Điều 168 của Luật này;

b) Đất không có tranh chấp;

c) Quyền sử dụng đất không bị kê biên để bảo đảm thi hành án;

d) Trong thời hạn sử dụng đất.

Lưu ý đặc biệt: Đối với người đang chấp hành án phạt tù, điều kiện tại điểm c (Đất không bị kê biên để bảo đảm thi hành án) là cực kỳ quan trọng. Nếu trong bản án hình sự, Tòa án tuyên buộc người đó phải bồi thường thiệt hại hoặc nộp phạt và cơ quan thi hành án dân sự đã ra quyết định kê biên mảnh đất đó để đảm bảo nghĩa vụ thanh toán, thì người đó sẽ không được phép bán mảnh đất này cho đến khi nghĩa vụ được hoàn thành hoặc lệnh kê biên được hủy bỏ.

Quy trình công chứng hợp đồng mua bán đất tại trại giam

Thách thức lớn nhất đối với người đang đi tù khi bán đất chính là việc thực hiện các thủ tục hành chính, đặc biệt là việc ký tên vào hợp đồng chuyển nhượng trước mặt công chứng viên. Do người đang chấp hành án không thể tự ý rời khỏi nơi giam giữ, pháp luật đã có cơ chế hỗ trợ tại Điều 44 Luật Công chứng 2014:

Điều 44. Địa điểm công chứng

... 2. Việc công chứng có thể được thực hiện ngoài trụ sở của tổ chức hành nghề công chứng trong trường hợp người yêu cầu công chứng là người già yếu, không thể đi lại được, người đang bị tạm giữ, tạm giam, đang thi hành án phạt tù hoặc có lý do chính đáng khác không thể đến trụ sở của tổ chức hành nghề công chứng.

Theo đó, quy trình thực hiện thường diễn ra như sau:

• Bước 1: Người mua hoặc người thân của phạm nhân liên hệ với một Văn phòng công chứng hoặc Phòng công chứng để yêu cầu công chứng ngoài trụ sở.
• Bước 2: Gia đình phạm nhân làm đơn gửi Ban Giám thị trại giam/trại tạm giam xin phép cho công chứng viên vào làm việc để thực hiện thủ tục công chứng hợp đồng hoặc ủy quyền.
• Bước 3: Sau khi được sự đồng ý của Ban Giám thị, công chứng viên sẽ trực tiếp đến trại giam. Tại đây, dưới sự giám sát của cán bộ quản giáo, công chứng viên sẽ kiểm tra năng lực hành vi dân sự, ý chí tự nguyện của phạm nhân và thực hiện việc ký kết hợp đồng.

Những lưu ý quan trọng để giao dịch an toàn

1. Hình thức ủy quyền: Nếu phạm nhân không muốn trực tiếp thực hiện toàn bộ quá trình mua bán (tìm người mua, thỏa thuận giá, nộp thuế...), họ có thể lập Hợp đồng ủy quyền cho người thân hoặc người tin cậy thay mặt mình thực hiện các công việc này. Thủ tục công chứng hợp đồng ủy quyền cũng được thực hiện tương tự như trên.

2. Tài sản chung vợ chồng: Nếu mảnh đất là tài sản chung của vợ chồng nhưng chỉ mình chồng/vợ đang đi tù đứng tên, thì khi bán vẫn cần sự đồng ý và chữ ký của cả hai người. Trường hợp này, việc công chứng ngoài trụ sở là bắt buộc để lấy chữ ký của người đang trong trại.

3. Xác nhận của Ban Giám thị: Trong một số trường hợp, chữ ký của phạm nhân trên các văn bản liên quan có thể cần thêm sự xác nhận của Ban Giám thị trại giam để đảm bảo tính xác thực về nhân thân và thời điểm ký kết.

Tóm lại, việc đang chấp hành án phạt tù không ngăn cản quyền bán đất của cá nhân. Tuy nhiên, quy trình này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình, tổ chức hành nghề công chứng và cơ quan quản lý giam giữ để đảm bảo đúng trình tự pháp luật.