Quyền được khai sinh là một trong những quyền cơ bản và thiêng liêng nhất của mỗi cá nhân ngay từ khi chào đời. Tuy nhiên, trong thực tế, có không ít trường hợp trẻ em được sinh ra khi cha hoặc mẹ, thậm chí là cả hai, đang phải chấp hành án phạt tù hoặc bị tạm giam, tạm giữ. Vậy trong bối cảnh đặc biệt này, thủ tục đăng ký khai sinh cho trẻ sẽ được thực hiện như thế nào để đảm bảo quyền lợi tốt nhất cho các em? Bài viết dưới đây sẽ phân tích chi tiết các quy định pháp luật hiện hành tính đến tháng 05/2019.

Quyền được khai sinh của trẻ em là bất khả xâm phạm

Theo quy định tại Điều 30 Bộ luật Dân sự 2015, mọi cá nhân sinh ra đều có quyền được khai sinh. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng nhất khẳng định rằng, dù hoàn cảnh của cha mẹ có đặc biệt đến đâu, quyền lợi của đứa trẻ vẫn phải được ưu tiên hàng đầu.

Điều 30. Quyền được khai sinh, khai tử
1. Cá nhân sinh ra có quyền được khai sinh.
2. Cá nhân chết phải được khai tử.
3. Trẻ em sinh ra mà sống được từ hai mươi bốn giờ trở lên mới chết thì phải được khai sinh và khai tử; nếu sống dưới hai mươi bốn giờ thì không phải khai sinh và khai tử, trừ trường hợp cha đẻ, mẹ đẻ có yêu cầu.

Pháp luật cũng quy định rõ về thời hạn đăng ký. Cụ thể, tại khoản 1 Điều 15 Luật Hộ tịch 2014, trong thời hạn 60 ngày kể từ ngày sinh con, cha hoặc mẹ có trách nhiệm đăng ký khai sinh cho con.

Ai là người có trách nhiệm đi khai sinh khi cha mẹ đang ở trong tù?

Trong trường hợp cha mẹ đang chấp hành án phạt tù hoặc bị tạm giam, không thể trực tiếp đến cơ quan đăng ký hộ tịch, pháp luật đã mở rộng đối tượng có trách nhiệm và quyền hạn thực hiện thủ tục này. Căn cứ Điều 15 Luật Hộ tịch 2014, các đối tượng sau có thể thực hiện:

• Ông, bà hoặc người thân thích khác: Nếu cha mẹ không thể đi đăng ký thì những người này có trách nhiệm thực hiện. Điểm đáng lưu ý là trong trường hợp này, văn bản ủy quyền không bắt buộc phải công chứng, chứng thực nhưng phải có giấy tờ chứng minh mối quan hệ thân thích.
• Cá nhân, tổ chức đang nuôi dưỡng trẻ: Nếu không có người thân thích, đơn vị đang trực tiếp chăm sóc trẻ sẽ đứng ra làm thủ tục.

Đặc biệt, đối với trường hợp nữ phạm nhân sinh con trong trại giam, Luật Thi hành án hình sự 2010 quy định rõ trách nhiệm của Ban giám thị trại giam trong việc phối hợp với cơ quan y tế và chính quyền địa phương để làm thủ tục khai sinh cho trẻ.

Thủ tục đăng ký khai sinh lưu động - Giải pháp nhân văn

Để tạo điều kiện tối đa cho những hoàn cảnh đặc biệt, Thông tư 15/2015/TT-BTP đã quy định về hình thức đăng ký khai sinh lưu động. Theo Điều 14 của Thông tư này, trường hợp cha mẹ bị bắt, tạm giam hoặc đang thi hành án phạt tù mà không có người thân thích đi đăng ký thay thì Ủy ban nhân dân cấp xã sẽ tổ chức đăng ký lưu động.

Quy trình thực hiện đăng ký lưu động:

1. Chuẩn bị hồ sơ: Công chức tư pháp - hộ tịch chuẩn bị mẫu tờ khai và các giấy tờ cần thiết.
2. Tiếp nhận thông tin: Cán bộ sẽ trực tiếp đến nơi cư trú hoặc nơi trẻ đang được nuôi dưỡng để hướng dẫn kê khai thông tin.
3. Xử lý hồ sơ: Trong thời hạn 02 ngày làm việc, công chức tư pháp trình Chủ tịch UBND cấp xã ký Giấy khai sinh.
4. Trả kết quả: Trong thời hạn 05 ngày, kết quả sẽ được trả trực tiếp cho người yêu cầu tại địa điểm lưu động.

Việc quy định thủ tục lưu động không chỉ thể hiện sự linh hoạt của pháp luật mà còn mang đậm tính nhân văn, đảm bảo rằng không một đứa trẻ nào bị bỏ lại phía sau chỉ vì hoàn cảnh lỗi lầm của cha mẹ. Mọi vướng mắc về thủ tục hộ tịch trong trường hợp này cần được cơ quan chức năng hướng dẫn tận tình để bảo vệ quyền lợi chính đáng của trẻ em Việt Nam.