Trong thực tiễn tố tụng hình sự, không hiếm trường hợp sau khi xảy ra mâu thuẫn dẫn đến xô xát hoặc các hành vi vi phạm pháp luật khác, phía bị hại và bị can, bị cáo đã đạt được thỏa thuận bồi thường và thống nhất rút đơn yêu cầu khởi tố. Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là: Bị hại rút yêu cầu khởi tố thì vụ án có mặc nhiên được đình chỉ và người phạm tội có chắc chắn không phải đi tù?

Các trường hợp chỉ khởi tố khi có yêu cầu của bị hại

Theo quy định tại Điều 155 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, cơ quan tiến hành tố tụng chỉ được khởi tố vụ án hình sự đối với một số tội phạm cụ thể khi có yêu cầu của bị hại hoặc người đại diện của bị hại. Đây là những tội phạm mà tính chất nguy hiểm cho xã hội không quá lớn, chủ yếu xâm phạm đến quyền lợi cá nhân và danh dự của con người.

Cụ thể, danh sách các tội phạm này bao gồm khoản 1 của các điều sau trong Bộ luật Hình sự 2015:

• Tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác (Điều 134);
• Tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh (Điều 135);
• Tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng hoặc do vượt quá mức cần thiết khi bắt giữ người phạm tội (Điều 136);
• Tội vô ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác (Điều 138);
• Tội vô ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác do vi phạm quy tắc nghề nghiệp hoặc quy tắc hành chính (Điều 139);
• Tội hiếp dâm (Điều 141);
• Tội cưỡng dâm (Điều 143);
• Tội làm nhục người khác (Điều 155);
• Tội vu khống (Điều 156);
• Tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp (Điều 226).

"1. Chỉ được khởi tố vụ án hình sự về tội phạm quy định tại khoản 1 các điều 134, 135, 136, 138, 139, 141, 143, 155, 156 và 226 của Bộ luật hình sự khi có yêu cầu của bị hại hoặc người đại diện của bị hại là người dưới 18 tuổi, người có nhược điểm về tâm thần hoặc thể chất hoặc đã chết."

Hệ quả pháp lý khi bị hại rút yêu cầu khởi tố

Khi vụ án thuộc các trường hợp nêu trên và người đã yêu cầu khởi tố tự nguyện rút yêu cầu, pháp luật quy định rõ về việc đình chỉ vụ án. Điều này mang lại cơ hội cho người phạm tội không phải chịu trách nhiệm hình sự nếu nhận được sự tha thứ từ phía nạn nhân.

Căn cứ khoản 2 Điều 155 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015:

"2. Trường hợp người đã yêu cầu khởi tố rút yêu cầu thì vụ án phải được đình chỉ, trừ trường hợp có căn cứ xác định người đã yêu cầu rút yêu cầu khởi tố trái với ý muốn của họ do bị ép buộc, cưỡng bức thì tuy người đã yêu cầu khởi tố rút yêu cầu, Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án vẫn tiếp tục tiến hành tố tụng đối với vụ án."

Như vậy, việc đình chỉ vụ án chỉ xảy ra khi việc rút đơn là hoàn toàn tự nguyện. Nếu có dấu hiệu bị can, bị cáo hoặc người thân của họ dùng vũ lực, đe dọa hoặc mua chuộc để ép buộc bị hại rút đơn, cơ quan chức năng vẫn sẽ tiếp tục điều tra, truy tố và xét xử theo quy định.

Quy trình xử lý của Tòa án tại các giai đoạn tố tụng

Để thống nhất việc áp dụng pháp luật, Tòa án nhân dân tối cao đã ban hành Công văn 254/TANDTC-PC hướng dẫn xử lý như sau:

1. Giai đoạn xét xử sơ thẩm

• Trước ngày mở phiên tòa: Thẩm phán chủ tọa phiên tòa căn cứ vào Điều 45 và điểm a khoản 1 Điều 282 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 để ra quyết định đình chỉ vụ án.
• Tại phiên tòa: Hội đồng xét xử căn cứ vào khoản 2 Điều 155 và Điều 299 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 ra quyết định đình chỉ vụ án.
• Sau khi kết thúc phiên tòa sơ thẩm: Nếu vẫn còn thời hạn kháng cáo mà bị hại rút yêu cầu, Tòa án hướng dẫn họ làm đơn kháng cáo để cấp phúc thẩm giải quyết.

2. Giai đoạn xét xử phúc thẩm

Nếu tại giai đoạn phúc thẩm bị hại mới rút yêu cầu khởi tố, Hội đồng xét xử phúc thẩm sẽ căn cứ vào khoản 2 Điều 155 và Điều 359 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 để hủy bản án sơ thẩm và đình chỉ vụ án. Lưu ý rằng việc hủy án này không phải do lỗi của Tòa án cấp sơ thẩm.

Lời khuyên pháp lý

Việc bị hại rút đơn là một "phao cứu sinh" quan trọng, nhưng không phải là tuyệt đối. Đối với những tội danh không nằm trong danh sách tại Điều 155 (ví dụ: Cố ý gây thương tích mà tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 11% trở lên nhưng thuộc các trường hợp định khung tăng nặng tại khoản 2, 3, 4, 5 Điều 134), thì dù bị hại có rút đơn, cơ quan tố tụng vẫn phải tiếp tục giải quyết vụ án theo quy định. Khi đó, việc bồi thường và rút đơn chỉ được xem xét là tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự.

Do đó, bị can và gia đình cần nắm rõ quy định pháp luật hoặc tham vấn ý kiến luật sư để có phương án ứng xử phù hợp nhất trong từng giai đoạn của vụ án.

Trên đây là những phân tích chuyên sâu về vấn đề bị hại rút yêu cầu khởi tố theo quy định pháp luật hiện hành. Nếu quý bạn đọc còn bất kỳ thắc mắc nào, hãy liên hệ ngay với chúng tôi để được hỗ trợ kịp thời.