Trong bối cảnh nền kinh tế thị trường phát triển mạnh mẽ tại Việt Nam những năm qua, việc gắn liền thương hiệu với tên tuổi của những người có tầm ảnh hưởng (KOLs, nghệ sĩ, vận động viên...) đã trở thành một chiến lược marketing hiệu quả. Tuy nhiên, đứng dưới góc độ pháp lý, liệu cá nhân hay tổ chức có thể tự ý đăng ký nhãn hiệu bằng tên của người nổi tiếng hay không? Đây là một vấn đề phức tạp đòi hỏi sự thấu hiểu sâu sắc về các quy định tại Luật Sở hữu trí tuệ 2005.

Điều kiện cốt lõi để nhãn hiệu được bảo hộ chính thức

Trước khi xem xét yếu tố "tên người nổi tiếng", mọi dấu hiệu muốn trở thành nhãn hiệu được bảo hộ đều phải vượt qua các rào cản kỹ thuật chung. Theo quy định tại Điều 72 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, nhãn hiệu phải đáp ứng hai điều kiện tiên quyết:

Điều 72. Điều kiện chung đối với nhãn hiệu được bảo hộ

Nhãn hiệu được bảo hộ nếu đáp ứng các điều kiện sau đây:

1. Là dấu hiệu nhìn thấy được dưới dạng chữ cái, từ ngữ, hình vẽ, hình ảnh, kể cả hình ba chiều hoặc sự kết hợp các yếu tố đó, được thể hiện bằng một hoặc nhiều mầu sắc;

2. Có khả năng phân biệt hàng hoá, dịch vụ của chủ sở hữu nhãn hiệu với hàng hoá, dịch vụ của chủ thể khác.

Như vậy, nếu tên người nổi tiếng được trình bày dưới dạng chữ viết hoặc hình ảnh đồ họa có khả năng phân biệt, nó đã bước đầu thỏa mãn điều kiện về hình thức. Tuy nhiên, thách thức thực sự nằm ở các quy định loại trừ.

Những "vùng cấm" tuyệt đối: Tên lãnh tụ và danh nhân văn hóa

Pháp luật Việt Nam bảo vệ nghiêm ngặt hình ảnh và tên tuổi của những nhân vật có tầm vóc lịch sử. Tại khoản 3 Điều 73 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, các dấu hiệu sau đây tuyệt đối không được bảo hộ với danh nghĩa nhãn hiệu:

"Dấu hiệu trùng hoặc tương tự đến mức gây nhầm lẫn với tên thật, biệt hiệu, bút danh, hình ảnh của lãnh tụ, anh hùng dân tộc, danh nhân của Việt Nam, của nước ngoài."

Trên thực tế, Cục Sở hữu trí tuệ sẽ dựa vào các dữ liệu lịch sử và thực tế để xác định một cá nhân có thuộc nhóm lãnh tụ hay danh nhân hay không. Ví dụ, các tên tuổi như Chủ tịch Hồ Chí Minh, Đại tướng Võ Nguyên Giáp hay các danh nhân thế giới như Nelson Mandela, Abraham Lincoln... đều nằm trong danh sách bị từ chối bảo hộ nhãn hiệu cho bất kỳ cá nhân, tổ chức nào khác nhằm tôn trọng giá trị tinh thần và lịch sử.

Tên nghệ sĩ, cầu thủ bóng đá: Có thể đăng ký nhưng không hề dễ dàng

Đối với nhóm người nổi tiếng khác như ca sĩ, diễn viên, hoa hậu hay vận động viên (không thuộc nhóm danh nhân lịch sử), việc đăng ký nhãn hiệu không bị cấm tuyệt đối theo khoản 3 Điều 73. Tuy nhiên, người nộp đơn phải đối mặt với rào cản tại khoản 5 Điều 73 Luật Sở hữu trí tuệ 2005:

"Dấu hiệu làm hiểu sai lệch, gây nhầm lẫn hoặc có tính chất lừa dối người tiêu dùng về nguồn gốc xuất xứ, tính năng, công dụng, chất lượng, giá trị hoặc các đặc tính khác của hàng hoá, dịch vụ."

Nếu bạn đăng ký nhãn hiệu là tên một ca sĩ nổi tiếng cho dòng sản phẩm mỹ phẩm mà không có sự đồng ý của họ, người tiêu dùng sẽ lầm tưởng rằng sản phẩm đó do chính ca sĩ đó sản xuất hoặc bảo chứng. Đây chính là yếu tố gây nhầm lẫn về nguồn gốc dịch vụ.

Yêu cầu khắt khe từ Cục Sở hữu trí tuệ

Để đảm bảo tính minh bạch, khi tiếp nhận đơn đăng ký nhãn hiệu có tên người nổi tiếng, cơ quan chức năng thường yêu cầu:

• Văn bản đồng ý: Người nộp đơn phải cung cấp bằng chứng cho thấy người nổi tiếng đó đã cho phép sử dụng tên tuổi, hình ảnh của họ làm nhãn hiệu.
• Chứng minh không ảnh hưởng: Trong một số trường hợp, phải chứng minh việc sử dụng tên này không xâm phạm đến danh dự, uy tín và hình ảnh cá nhân của người đó.

Ngược lại, nếu chính người nổi tiếng tự mình nộp đơn đăng ký nhãn hiệu cho tên tuổi của mình thì quy trình sẽ thuận lợi hơn rất nhiều, bởi họ đang thực hiện quyền tự bảo vệ tài sản trí tuệ cá nhân.

Lời khuyên cho doanh nghiệp và cá nhân

Việc xây dựng thương hiệu dựa trên tên tuổi người nổi tiếng là con dao hai lưỡi. Để tránh việc đơn đăng ký bị treo hoặc bị từ chối sau nhiều tháng chờ đợi, các đơn vị cần thực hiện tra cứu kỹ lưỡng và chuẩn bị đầy đủ các văn bản thỏa thuận pháp lý. Đừng để những sai sót nhỏ về thủ tục làm ảnh hưởng đến chiến lược kinh doanh dài hạn của bạn.

Tóm lại, bạn hoàn toàn có thể đăng ký nhãn hiệu tên người nổi tiếng nếu có sự đồng ý hợp pháp của họ và dấu hiệu đó không vi phạm các chuẩn mực về danh nhân, lãnh tụ theo quy định của pháp luật Việt Nam.