Trong tâm thức của nhiều người Việt, con cái thường mặc định phải mang họ cha. Tuy nhiên, dưới góc độ pháp lý hiện đại, đặc biệt là theo các quy định có hiệu lực trong năm 2018, người mẹ hoàn toàn có quyền yêu cầu con mang họ của mình trong những trường hợp cụ thể. Vậy pháp luật quy định thế nào về vấn đề này?

Căn cứ pháp lý cho việc con mang họ mẹ

Quyền được có họ, tên là một trong những quyền dân sự cơ bản của cá nhân. Theo quy định tại Điều 26 Bộ luật Dân sự 2015, cá nhân có quyền có họ, tên (bao gồm cả chữ đệm, nếu có). Họ của cá nhân được xác định là họ của cha đẻ hoặc họ của mẹ đẻ theo thỏa thuận của cha mẹ; nếu không có thỏa thuận thì họ của con được xác định theo tập quán.

Cụ thể hóa quy định này trong lĩnh vực hộ tịch, Nghị định 123/2015/NĐ-CP hướng dẫn Luật Hộ tịch 2014 đã chỉ rõ 02 nhóm trường hợp phổ biến mà trẻ em khi sinh ra có thể mang họ của mẹ:

1. Trường hợp cha và mẹ có thỏa thuận thống nhất

Đây là trường hợp phổ biến nhất thể hiện sự bình đẳng trong quan hệ hôn nhân. Tại khoản 1 Điều 4 Nghị định 123/2015/NĐ-CP quy định:

"Họ, chữ đệm, tên và dân tộc của trẻ em được xác định theo thỏa thuận của cha, mẹ theo quy định của pháp luật dân sự và được thể hiện trong Tờ khai đăng ký khai sinh; trường hợp cha, mẹ không có thỏa thuận hoặc không thỏa thuận được, thì xác định theo tập quán."

Như vậy, chỉ cần có sự đồng thuận giữa hai vợ chồng, đứa trẻ hoàn toàn có thể mang họ mẹ ngay từ khi làm thủ tục đăng ký khai sinh lần đầu mà không gặp bất kỳ rào cản pháp lý nào.

2. Trường hợp chưa xác định được người cha

Đối với những trường hợp trẻ em sinh ra ngoài giá thú hoặc vì lý do nào đó mà tại thời điểm đăng ký khai sinh chưa xác định được cha, pháp luật ưu tiên bảo vệ quyền lợi của trẻ em bằng cách xác định các thông tin theo người mẹ. Cụ thể, khoản 2 Điều 15 Nghị định 123/2015/NĐ-CP nêu rõ:

"Trường hợp chưa xác định được cha thì khi đăng ký khai sinh họ, dân tộc, quê quán, quốc tịch của con được xác định theo họ, dân tộc, quê quán, quốc tịch của mẹ; phần ghi về cha trong Sổ hộ tịch và Giấy khai sinh của trẻ để trống."

Thủ tục đăng ký khai sinh cho con theo họ mẹ năm 2018

Về cơ bản, quy trình thực hiện không có sự khác biệt so với việc đăng ký khai sinh thông thường. Người đi đăng ký cần lưu ý các bước sau:

Hồ sơ cần chuẩn bị

• Tờ khai đăng ký khai sinh: Theo mẫu quy định (lưu ý ghi rõ họ của con theo họ mẹ tại mục thông tin của trẻ).
• Giấy chứng sinh: Do cơ sở y tế nơi trẻ sinh ra cấp. Nếu sinh ra ngoài cơ sở y tế thì thay bằng văn bản của người làm chứng xác nhận việc sinh; nếu không có người làm chứng thì phải có giấy cam đoan về việc sinh.
• Giấy tờ tùy thân: Bản chính hộ chiếu, chứng minh nhân dân, thẻ căn cước công dân hoặc giấy tờ khác có dán ảnh của người đi đăng ký.
• Giấy chứng nhận kết hôn: Nếu cha mẹ đã đăng ký kết hôn (để chứng minh thẩm quyền thỏa thuận họ cho con).

Thẩm quyền và thời hạn giải quyết

Theo Điều 13 Luật Hộ tịch 2014, Ủy ban nhân dân cấp xã nơi cư trú của cha hoặc mẹ thực hiện đăng ký khai sinh. Trong thời hạn 60 ngày kể từ ngày sinh con, cha hoặc mẹ có trách nhiệm đăng ký khai sinh cho con.

Ngay sau khi nhận đủ hồ sơ hợp lệ, công chức tư pháp - hộ tịch sẽ kiểm tra và ghi nội dung khai sinh vào Sổ hộ tịch, trình Chủ tịch UBND cấp xã ký Giấy khai sinh. Toàn bộ quá trình thường được giải quyết ngay trong ngày làm việc.

Lệ phí và các lưu ý quan trọng

Một tin vui cho các bậc phụ huynh là việc đăng ký khai sinh đúng hạn (trong vòng 60 ngày) được miễn lệ phí hoàn toàn. Đây là chính sách khuyến khích của Nhà nước nhằm đảm bảo mọi trẻ em sinh ra đều được quản lý về hộ tịch kịp thời.

Ngoài ra, cần lưu ý rằng việc chọn họ cho con không chỉ là quyền lợi mà còn gắn liền với các vấn đề về dân tộc, quê quán. Nếu cha mẹ thuộc hai dân tộc khác nhau, việc chọn họ mẹ cũng thường đi kèm với việc xác định dân tộc của con theo dân tộc của mẹ, trừ khi có thỏa thuận khác.

Tóm lại, pháp luật Việt Nam năm 2018 đã rất cởi mở và tôn trọng quyền tự quyết của công dân trong việc đặt họ tên cho con cái. Việc con mang họ mẹ là hoàn toàn hợp pháp và được bảo vệ bởi hệ thống văn bản quy phạm pháp luật hiện hành.