Trong bối cảnh kinh tế biến động, tình trạng cá nhân hoặc doanh nghiệp rơi vào cảnh vỡ nợ, không còn khả năng chi trả các khoản vay diễn ra khá phổ biến. Tuy nhiên, không phải trường hợp vỡ nợ nào cũng dẫn đến việc phải ngồi tù. Ranh giới giữa một tranh chấp dân sự thuần túy và một tội danh hình sự thường rất mong manh, phụ thuộc vào hành vi và ý chí của người vay tại thời điểm đến hạn thanh toán.

1. Hiểu đúng về bản chất của việc vỡ nợ theo quy định pháp luật

Dưới góc độ pháp lý, việc vay mượn tài sản được xác lập thông qua Hợp đồng vay tài sản. Theo quy định tại Điều 463 Bộ luật Dân sự 2015, đây là sự thỏa thuận giữa các bên, theo đó bên cho vay giao tài sản cho bên vay; khi đến hạn trả, bên vay phải hoàn trả tài sản cùng loại theo đúng số lượng, chất lượng.

Thuật ngữ "vỡ nợ" thực tế dùng để chỉ trạng thái bên vay mất khả năng thanh toán khi đến hạn. Lúc này, nghĩa vụ trả nợ được cụ thể hóa tại Điều 466 Bộ luật Dân sự 2015. Cụ thể:

"Bên vay tài sản là tiền thì phải trả đủ tiền khi đến hạn; nếu tài sản là vật thì phải trả vật cùng loại đúng số lượng, chất lượng, trừ trường hợp có thoả thuận khác."

2. Hệ lụy khi không thể hoàn trả nợ đúng hạn

Khi rơi vào tình trạng vỡ nợ, người vay thường phải đối mặt với ba nhóm hậu quả chính:

• Trách nhiệm tài chính bổ sung: Nếu vay có lãi, người vay phải trả lãi trên nợ gốc quá hạn bằng 150% lãi suất vay theo hợp đồng. Nếu vay không lãi, vẫn phải trả lãi chậm trả tương ứng với thời gian quá hạn.
• Xử lý tài sản bảo đảm: Trong trường hợp vay thế chấp (thường gặp tại ngân hàng), bên cho vay có quyền phát mãi tài sản bảo đảm để thu hồi nợ theo thỏa thuận và quy định pháp luật.
• Rủi ro về tín dụng: Thông tin nợ xấu sẽ được ghi nhận trên hệ thống CIC, khiến người vay gần như không còn cơ hội tiếp cận nguồn vốn ngân hàng trong tương lai.

3. Khi nào vỡ nợ trở thành tội phạm hình sự?

Đây là câu hỏi mà nhiều người lo lắng nhất. Pháp luật Việt Nam bảo vệ quyền sở hữu tài sản nhưng cũng phân biệt rõ giữa việc "không có khả năng trả" và "cố tình không trả".

Nếu người vay có hành vi bỏ trốn, dùng thủ đoạn gian dối để chiếm đoạt tài sản hoặc có điều kiện nhưng cố tình không trả, họ có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về Tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản theo quy định tại Điều 175 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017).

Mức xử phạt hành chính cho hành vi chiếm đoạt tài sản nhưng chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự hiện nay là từ 2.000.000 đồng đến 3.000.000 đồng theo quy định tại điểm c khoản 1 Điều 15 Nghị định 144/2021/NĐ-CP.

4. Lời khuyên pháp lý cho người trong cuộc

Nếu thực sự rơi vào cảnh vỡ nợ khách quan (do làm ăn thua lỗ, tai nạn...), người vay tuyệt đối không nên bỏ trốn. Hành động bỏ trốn chính là dấu hiệu rõ nhất để cơ quan điều tra xem xét yếu tố cấu thành tội phạm hình sự.

Thay vào đó, hãy chủ động liên lạc với chủ nợ để trình bày khó khăn, thương lượng về việc gia hạn nợ, miễn giảm lãi hoặc lập lộ trình trả nợ dần. Sự thiện chí trong việc giải quyết nợ nần chính là "lá chắn" pháp lý tốt nhất giúp bạn giữ vụ việc ở mức độ tranh chấp dân sự thuần túy.