Trong thực tế đời sống pháp lý tại Việt Nam, có một tình huống khá hy hữu khiến nhiều người dân lúng túng: Dù chưa từng cầm trên tay tờ Giấy chứng nhận kết hôn, nhưng khi muốn xin xác nhận tình trạng độc thân để thực hiện các giao dịch dân sự hoặc kết hôn mới, họ lại bị cơ quan chức năng từ chối với lý do... đang có vợ hoặc có chồng. Đây là câu chuyện phổ biến đối với những cặp đôi chung sống với nhau từ trước năm 1987.

Cặp vợ chồng chung sống lâu năm từ thời kỳ trước năm 1987 thường thuộc diện hôn nhân thực tế (ảnh minh họa)

Khái niệm "Hôn nhân thực tế" và mốc thời gian 03/01/1987

Theo quy định của pháp luật hôn nhân và gia đình qua các thời kỳ, Nhà nước Việt Nam có những giai đoạn công nhận quan hệ vợ chồng dù các bên không thực hiện thủ tục đăng ký kết hôn tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Đây được gọi là hình thức "hôn nhân thực tế".

Căn cứ theo quy định tại Nghị định 123/2015/NĐ-CP, cụ thể là tại khoản 2 Điều 44:

"2. Đối với trường hợp nam, nữ chung sống với nhau như vợ chồng trước ngày 03 tháng 01 năm 1987 mà chưa đăng ký kết hôn thì được khuyến khích và tạo điều kiện để đăng ký kết hôn. Quan hệ hôn nhân được công nhận kể từ ngày các bên xác lập quan hệ chung sống với nhau như vợ chồng..."

Như vậy, mốc thời gian ngày 03/01/1987 (ngày Luật Hôn nhân và gia đình năm 1986 có hiệu lực) là ranh giới cực kỳ quan trọng. Nếu việc chung sống xác lập trước ngày này, quan hệ đó mặc nhiên được pháp luật bảo vệ và coi là hôn nhân hợp pháp, bất kể có giấy kết hôn hay không.

Tại sao không có giấy kết hôn vẫn không được xác nhận độc thân?

Quay trở lại tình huống thực tế, khi một người chung sống như vợ chồng trước năm 1987, sau đó vì lý do nào đó mà không còn ở với nhau nhưng chưa thực hiện thủ tục ly hôn tại Tòa án, thì về mặt pháp lý, họ vẫn đang trong tình trạng "có vợ" hoặc "có chồng".

Theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014, tại khoản 1 Điều 131 quy định rằng các quan hệ xác lập trước ngày Luật này có hiệu lực thì áp dụng pháp luật tại thời điểm xác lập để giải quyết. Đối chiếu với Nghị quyết 35/2000/NQ-QH10, tại điểm a Mục 3 đã nêu rõ:

"Trong trường hợp quan hệ vợ chồng được xác lập trước ngày 03 tháng 01 năm 1987... mà chưa đăng ký kết hôn thì được khuyến khích đăng ký kết hôn; trong trường hợp có yêu cầu ly hôn thì được Toà án thụ lý giải quyết theo quy định về ly hôn của Luật hôn nhân và gia đình năm 2000".

Do đó, cán bộ tư pháp xã giải thích rằng mẹ bạn hiện đang có chồng là hoàn toàn có căn cứ pháp lý. Để được xác nhận là độc thân, mẹ bạn bắt buộc phải chấm dứt quan hệ hôn nhân thực tế này bằng một bản án hoặc quyết định có hiệu lực của Tòa án.

Người dân cần được hướng dẫn kỹ lưỡng về các quy định chuyển tiếp của Luật Hôn nhân và gia đình (ảnh minh họa)

Thủ tục ly hôn đối với hôn nhân thực tế

Dù không có Giấy chứng nhận kết hôn để nộp kèm hồ sơ ly hôn, người dân vẫn có thể thực hiện thủ tục tại Tòa án nhân dân cấp huyện nơi cư trú. Hồ sơ cần chuẩn bị bao gồm:

• Đơn khởi kiện ly hôn (hoặc Đơn yêu cầu công nhận thuận tình ly hôn).
• Bản sao Căn cước công dân/Chứng minh nhân dân của các bên.
• Giấy xác nhận thông tin cư trú.
• Các tài liệu chứng minh quan hệ hôn nhân thực tế: Như xác nhận của UBND xã về việc hai người từng chung sống, sổ hộ khẩu cũ, hoặc xác nhận của những người làm chứng sống cùng thời điểm đó.

Sau khi Tòa án ra quyết định cho ly hôn, quan hệ vợ chồng mới chính thức chấm dứt. Lúc này, mẹ bạn mới có thể quay lại UBND xã để xin cấp Giấy xác nhận tình trạng hôn nhân là độc thân.

Lời khuyên pháp lý

Những quy định về hôn nhân thực tế nhằm bảo vệ quyền lợi của phụ nữ và trẻ em trong các giai đoạn lịch sử đặc thù. Tuy nhiên, ở thời điểm hiện tại (tháng 12/2021), khi các giao dịch về đất đai, thừa kế ngày càng chặt chẽ, việc rà soát lại tình trạng hôn nhân là vô cùng cần thiết. Nếu bạn rơi vào trường hợp chung sống trước năm 1987, hãy chủ động thực hiện đăng ký kết hôn muộn hoặc làm thủ tục ly hôn nếu không còn chung sống để tránh những rắc rối pháp lý về sau.

Trên đây là nội dung tư vấn chuyên sâu dựa trên quy định pháp luật hiện hành. Nếu Quý khách còn thắc mắc về thủ tục xác nhận tình trạng hôn nhân hoặc ly hôn thực tế, vui lòng liên hệ với chúng tôi để được hỗ trợ chi tiết.