Trong đời sống pháp lý, việc xác định một hành vi có bị khởi tố vụ án hình sự hay không là bước ngoặt quan trọng quyết định số phận pháp lý của cá nhân, tổ chức. Tuy nhiên, không phải lúc nào cơ quan chức năng cũng tiến hành tố tụng. Có những "lá chắn" pháp lý được quy định rõ ràng để bảo vệ quyền lợi chính đáng của công dân khi hành vi không đủ yếu tố cấu thành tội phạm hoặc thuộc các trường hợp đặc biệt khác.

8 căn cứ không được khởi tố vụ án hình sự theo quy định mới nhất

Theo quy định tại Điều 157 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2021), cơ quan có thẩm quyền không được khởi tố vụ án hình sự khi có một trong các căn cứ sau đây:

"Cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng không được khởi tố vụ án hình sự khi có một trong các căn cứ: 1. Không có sự việc phạm tội; 2. Hành vi không cấu thành tội phạm; 3. Người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội chưa đến tuổi chịu trách nhiệm hình sự..."

1. Không có sự việc phạm tội hoặc hành vi không cấu thành tội phạm

Đây là hai căn cứ phổ biến nhất. Không có sự việc phạm tội nghĩa là thông tin tố giác không chính xác, hoặc có sự việc xảy ra nhưng không mang dấu hiệu tội phạm. Trong khi đó, hành vi không cấu thành tội phạm là khi hành vi thực tế không thỏa mãn đầy đủ các yếu tố pháp lý quy định trong Bộ luật Hình sự 2015.

2. Độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự

Pháp luật Việt Nam quy định rất rõ về độ tuổi. Nếu người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội chưa đến tuổi chịu trách nhiệm hình sự theo quy định tại Điều 12 Bộ luật Hình sự 2015, vụ án sẽ không được khởi tố. Thông thường, độ tuổi này là từ đủ 16 tuổi, trừ một số tội phạm đặc biệt nghiêm trọng thì áp dụng từ đủ 14 tuổi.

3. Thời hiệu và các biện pháp khoan hồng

Khi đã hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc tội phạm đã được đại xá, cơ quan tố tụng cũng không được phép khởi tố. Điều này thể hiện tính nhân đạo và sự ổn định của trật tự pháp luật.

Thẩm quyền quyết định khởi tố thuộc về ai?

Việc ra quyết định khởi tố hoặc không khởi tố không thuộc về một cá nhân đơn lẻ mà được phân cấp rõ ràng tại Điều 153 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015:

• Cơ quan điều tra: Quyết định khởi tố đối với hầu hết các vụ việc có dấu hiệu tội phạm.
• Viện kiểm sát: Khởi tố trong trường hợp hủy bỏ quyết định không khởi tố sai lầm hoặc trực tiếp phát hiện dấu hiệu tội phạm.
• Hội đồng xét xử: Có quyền khởi tố tại phiên tòa nếu phát hiện bỏ lọt tội phạm.

Hiểu rõ các căn cứ tại khoản 1 Điều 157 giúp người dân tự bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình trong các giao dịch dân sự, kinh tế có nguy cơ chuyển hóa thành hình sự.