Trong hoạt động tư pháp, sự vô tư và khách quan của người tiến hành tố tụng được coi là "linh hồn" của công lý. Một phán quyết chỉ thực sự thuyết phục khi nó được đưa ra bởi những người cầm cân nảy mực không bị chi phối bởi bất kỳ mối quan hệ cá nhân hay lợi ích riêng tư nào. Pháp luật Việt Nam, thông qua các bộ luật tố tụng, đã thiết lập một cơ chế nghiêm ngặt để thay đổi người tiến hành tố tụng khi có căn cứ cho rằng họ không thể đảm bảo tính khách quan.

Sự vô tư của người tiến hành tố tụng là nền tảng cốt lõi để đảm bảo một phiên tòa công bằng (ảnh minh họa)

1. Căn cứ thay đổi người tiến hành tố tụng trong vụ án hình sự

Trong lĩnh vực hình sự, nơi quyền con người và quyền công dân được đặt lên hàng đầu, Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 quy định rất cụ thể về việc từ chối hoặc thay đổi người có thẩm quyền tiến hành tố tụng. Theo Điều 49 của Bộ luật này, người tiến hành tố tụng phải từ chối hoặc bị thay đổi nếu thuộc một trong các trường hợp sau:

• Đồng thời là bị hại, đương sự; là người đại diện, người thân thích của bị hại, đương sự hoặc của bị can, bị cáo;
• Đã tham gia với tư cách là người bào chữa, người làm chứng, người giám định, người định giá tài sản, người phiên dịch, người dịch thuật trong vụ án đó;
• Có căn cứ rõ ràng khác để cho rằng họ có thể không vô tư trong khi làm nhiệm vụ.

Đặc biệt, quy định tại khoản 3 Điều 49 là một "điểm mở" quan trọng, cho phép đương sự yêu cầu thay đổi khi phát hiện các mối quan hệ nhạy cảm có thể ảnh hưởng đến phán quyết cuối cùng.

2. Quy định trong tố tụng dân sự và hành chính

Tương tự như hình sự, trong các vụ việc dân sự, Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015 tại Điều 52 cũng nhấn mạnh việc thay đổi người tiến hành tố tụng khi có căn cứ rõ ràng cho rằng họ không vô tư. Điều này đảm bảo sự bình đẳng giữa các bên đương sự trong việc tiếp cận công lý.

Các quy định pháp luật về tố tụng luôn đề cao tính độc lập và khách quan của người xét xử (ảnh minh họa)

Đối với các vụ án hành chính, nơi một bên thường là cơ quan nhà nước hoặc người có thẩm quyền trong cơ quan nhà nước, tính khách quan lại càng trở nên quan trọng. Luật Tố tụng Hành chính 2015 quy định tại Điều 45 về các trường hợp phải từ chối hoặc thay đổi người tiến hành tố tụng. Một điểm đáng lưu ý là nếu người tiến hành tố tụng đã tham gia vào việc ra quyết định hành chính hoặc có liên quan đến hành vi hành chính bị khởi kiện, họ bắt buộc phải được thay đổi.

3. Nhận diện "căn cứ rõ ràng khác" để cho rằng không vô tư

Thực tiễn xét xử cho thấy, việc xác định thế nào là "không vô tư" đôi khi gặp khó khăn do tính chất định tính của quy định. Tuy nhiên, các chuyên gia pháp lý thường dựa trên các dấu hiệu sau:

• Quan hệ tình cảm: Người tiến hành tố tụng là bạn thân, người yêu cũ, hoặc có mâu thuẫn gay gắt với một trong các bên đương sự.
• Quan hệ kinh tế: Có mối quan hệ vay mượn tài sản, là đối tác làm ăn hoặc có lợi ích kinh tế trực tiếp/gián tiếp liên quan đến kết quả vụ án.
• Quan hệ công tác: Từng là cấp trên, cấp dưới trực tiếp hoặc có mối liên hệ mật thiết trong công việc dẫn đến sự nể nang hoặc định kiến.

Ví dụ: Nếu một Thẩm phán đang thụ lý vụ án dân sự mà bị đơn lại là chủ nợ của Thẩm phán đó, thì đây rõ ràng là căn cứ để nguyên đơn yêu cầu thay đổi người tiến hành tố tụng nhằm đảm bảo sự công bằng.

4. Thủ tục và thẩm quyền quyết định thay đổi

Khi có căn cứ, đương sự hoặc người đại diện hợp pháp có quyền gửi đơn yêu cầu thay đổi người tiến hành tố tụng. Đơn yêu cầu phải nêu rõ lý do và cung cấp các tài liệu, chứng cứ (nếu có) để chứng minh cho sự thiếu khách quan đó.

Về thẩm quyền quyết định:

• Trước khi mở phiên tòa: Việc thay đổi do Chánh án Tòa án hoặc Viện trưởng Viện kiểm sát cùng cấp quyết định.
• Tại phiên tòa: Hội đồng xét xử sẽ thảo luận và quyết định việc thay đổi sau khi nghe ý kiến của những người tham gia tố tụng.

Việc nắm vững các quy định về thay đổi người tiến hành tố tụng không chỉ là quyền lợi mà còn là trách nhiệm của mỗi công dân để góp phần xây dựng một nền tư pháp minh bạch, thượng tôn pháp luật.