Trong đời sống xã hội, không ít trường hợp các cặp đôi nam nữ chung sống với nhau như vợ chồng, cùng xây dựng gia đình, sinh con đẻ cái nhưng lại không thực hiện thủ tục đăng ký kết hôn tại cơ quan Nhà nước. Dưới góc độ pháp lý, đây được gọi là hôn nhân thực tế. Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp chung sống đều được pháp luật thừa nhận. Vậy điều kiện để một mối quan hệ được coi là hôn nhân hợp pháp dù thiếu tờ giấy kết hôn là gì?

Hôn nhân thực tế là gì?

Theo tinh thần của Luật Hôn nhân và gia đình 2014 và các văn bản hướng dẫn, hôn nhân thực tế là mối quan hệ giữa nam và nữ chung sống với nhau như vợ chồng, có đầy đủ các yếu tố của một gia đình (con chung, tài sản chung, trách nhiệm chung) nhưng không đăng ký kết hôn.

Pháp luật Việt Nam hiện nay chỉ công nhận hôn nhân thực tế trong những bối cảnh lịch sử nhất định nhằm bảo vệ quyền lợi chính đáng của các bên, đặc biệt là phụ nữ và trẻ em trong các mối quan hệ đã tồn tại lâu dài.

Các mốc thời gian quyết định tính hợp pháp của hôn nhân thực tế

Dựa trên quy định tại Nghị quyết 35/2000/NQ-QH10 và hướng dẫn tại Thông tư liên tịch 01/2001/TTLT-TANDTC-VKSNDTC-BTP, có hai trường hợp chính được xem xét:

1. Quan hệ vợ chồng xác lập trước ngày 03/01/1987

Đây là mốc thời gian trước khi Luật Hôn nhân và Gia đình 1986 có hiệu lực. Các cặp đôi chung sống trước thời điểm này mà không đăng ký kết hôn vẫn được pháp luật công nhận là vợ chồng hợp pháp nếu họ đủ điều kiện kết hôn.

"Nam và nữ chung sống với nhau như vợ chồng trước ngày 03 tháng 01 năm 1987, ngày Luật hôn nhân và gia đình năm 1986 có hiệu lực mà chưa đăng ký kết hôn thì được khuyến khích đăng ký kết hôn; trong trường hợp có yêu cầu ly hôn thì được Toà án thụ lý giải quyết theo quy định về ly hôn của Luật hôn nhân và gia đình năm 2000."

Thời điểm công nhận quan hệ vợ chồng là từ khi họ bắt đầu chung sống thực tế.

2. Quan hệ vợ chồng xác lập từ ngày 03/01/1987 đến trước ngày 01/01/2001

Đối với các trường hợp này, pháp luật đặt ra một "thời hạn chuyển tiếp" để các cặp đôi thực hiện nghĩa vụ đăng ký. Cụ thể:

• Họ có nghĩa vụ đăng ký kết hôn trong khoảng thời gian từ ngày 01/01/2001 đến ngày 01/01/2003.
• Nếu đăng ký trong thời hạn này, quan hệ hôn nhân được tính từ ngày bắt đầu chung sống.
• Nếu sau ngày 01/01/2003 mới đăng ký, quan hệ vợ chồng chỉ được tính từ ngày đăng ký.
• Nếu không đăng ký: Pháp luật không công nhận họ là vợ chồng.

Hệ quả pháp lý khi không được công nhận hôn nhân thực tế

Kể từ sau ngày 01/01/2003 (đối với mốc 1987-2001) và đối với tất cả các trường hợp chung sống sau ngày 01/01/2001, nếu nam nữ không đăng ký kết hôn thì theo Điều 14 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, quan hệ đó không làm phát sinh quyền, nghĩa vụ giữa vợ và chồng.

Khi đó, các vấn đề phát sinh sẽ được giải quyết như sau:

• Về con cái: Giải quyết theo quy định về quyền và nghĩa vụ của cha mẹ đối với con ngoài giá thú (vẫn đảm bảo quyền lợi tốt nhất cho trẻ).
• Về tài sản: Giải quyết theo thỏa thuận của các bên; nếu không thỏa thuận được thì giải quyết theo quy định của Bộ luật Dân sự về sở hữu chung, có tính đến công sức đóng góp của mỗi bên.

Việc hiểu rõ các quy định về hôn nhân thực tế giúp các cặp đôi chủ động bảo vệ quyền lợi về tài sản và nhân thân, tránh những tranh chấp phức tạp khi mối quan hệ không còn tốt đẹp.