Tình trạng ly hôn hiện nay diễn ra khá phổ biến, kéo theo đó là nhu cầu thay đổi họ cho con từ họ cha sang họ mẹ (hoặc ngược lại) để thuận tiện cho việc nuôi dưỡng và giáo dục. Tuy nhiên, đây không chỉ là một thủ tục hành chính đơn thuần mà còn liên quan mật thiết đến quyền nhân thân của trẻ và quyền của cha, mẹ. Theo các quy định pháp luật hiện hành tính đến cuối năm 2018, việc thay đổi này cần đáp ứng những điều kiện hết sức cụ thể.

Quyền thay đổi họ cho con theo quy định của pháp luật dân sự

Quyền thay đổi họ là một trong những quyền nhân thân cơ bản của cá nhân được pháp luật bảo vệ. Theo quy định tại khoản 1 Điều 27 Bộ luật Dân sự 2015, cá nhân có quyền yêu cầu cơ quan Nhà nước có thẩm quyền công nhận việc thay đổi họ trong một số trường hợp nhất định, trong đó có:

"1. Cá nhân có quyền yêu cầu cơ quan nhà nước có thẩm quyền công nhận việc thay đổi họ trong trường hợp sau đây: a) Thay đổi họ cho con đẻ từ họ của cha đẻ sang họ của mẹ đẻ hoặc ngược lại;..."

Như vậy, về mặt nguyên tắc, pháp luật cho phép việc thay đổi họ cho con sau khi cha mẹ ly hôn. Tuy nhiên, việc thực hiện quyền này không được làm ảnh hưởng đến các quyền và nghĩa vụ dân sự đã được xác lập trước đó theo họ cũ của cá nhân.

Điều kiện về sự đồng thuận của cha và mẹ

Dù Bộ luật Dân sự 2015 quy định về quyền, nhưng trình tự và điều kiện thực hiện lại được chi tiết hóa tại các văn bản về hộ tịch. Đây là điểm mà nhiều bậc cha mẹ thường nhầm lẫn, cho rằng sau khi ly hôn và được quyền trực tiếp nuôi con thì có thể toàn quyền quyết định việc đổi họ cho con.

Căn cứ theo quy định tại Điều 7 Nghị định 123/2015/NĐ-CP, việc thay đổi họ, chữ đệm, tên cho người dưới 18 tuổi phải có sự đồng ý của cả cha và mẹ. Sự đồng ý này phải được thể hiện rõ ràng trong Tờ khai đăng ký thay đổi hộ tịch.

Đặc biệt, pháp luật còn đề cao ý chí của trẻ em khi đạt đến một độ tuổi nhất định. Cụ thể:

• Đối với trẻ dưới 9 tuổi: Cần có sự thỏa thuận và đồng ý bằng văn bản của cả cha và mẹ.
• Đối với trẻ từ đủ 9 tuổi trở lên: Ngoài sự đồng ý của cha mẹ, bắt buộc phải có sự đồng ý của chính đứa trẻ đó. Điều này nhằm đảm bảo quyền tham gia của trẻ em vào các vấn đề liên quan trực tiếp đến nhân thân của mình.

Hồ sơ cần chuẩn bị để thay đổi họ cho con

Để thực hiện thủ tục này tại cơ quan có thẩm quyền vào năm 2018, người yêu cầu (cha hoặc mẹ) cần chuẩn bị bộ hồ sơ bao gồm:

1. Tờ khai đăng ký thay đổi hộ tịch: Theo mẫu quy định, có chữ ký xác nhận đồng ý của cả cha và mẹ.
2. Giấy khai sinh của con: Bản chính (để đính chính) hoặc bản sao có chứng thực.
3. Giấy tờ chứng thực cá nhân: Chứng minh nhân dân hoặc Thẻ căn cước công dân của người đi làm thủ tục.
4. Sổ hộ khẩu: Để xác định nơi cư trú và thẩm quyền giải quyết.
5. Văn bản đồng ý của trẻ: Nếu trẻ từ đủ 9 tuổi trở lên.

Thủ tục thực hiện tại UBND cấp xã

Theo quy định tại Điều 28 Luật Hộ tịch 2014, quy trình giải quyết được tiến hành như sau:

Bước 1: Nộp hồ sơ
Người yêu cầu nộp hồ sơ tại Ủy ban nhân dân cấp xã nơi đã đăng ký hộ tịch trước đây hoặc nơi cư trú của cá nhân.

Bước 2: Tiếp nhận và kiểm tra
Trong thời hạn 03 ngày làm việc kể từ ngày nhận đủ hồ sơ, nếu thấy việc thay đổi họ là có cơ sở và phù hợp với quy định, công chức tư pháp - hộ tịch sẽ ghi vào Sổ hộ tịch. Trường hợp cần xác minh thêm, thời hạn có thể kéo dài nhưng không quá 06 ngày làm việc.

Bước 3: Nhận kết quả
Chủ tịch UBND cấp xã ký và cấp trích lục thay đổi hộ tịch cho người yêu cầu. Công chức tư pháp - hộ tịch ghi nội dung thay đổi vào Giấy khai sinh của người đó.

Giải đáp thắc mắc: Nếu cha hoặc mẹ không đồng ý thì sao?

Đây là tình huống thực tế rất phổ biến sau khi ly hôn do mâu thuẫn giữa hai bên. Theo quy định hiện hành năm 2018, nếu một trong hai bên (cha hoặc mẹ) không đồng ý thì cơ quan đăng ký hộ tịch không có căn cứ để giải quyết việc thay đổi họ cho con. Pháp luật hiện nay chưa có quy định cho phép một bên tự ý thay đổi họ cho con trừ trường hợp bên kia đã chết, bị Tòa án tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự hoặc bị hạn chế quyền đối với con chưa thành niên.

Do đó, lời khuyên pháp lý tốt nhất là cha mẹ nên ngồi lại thỏa thuận vì lợi ích tốt nhất của con cái, tránh những tranh chấp không đáng có làm ảnh hưởng đến tâm lý của trẻ sau biến cố gia đình.

Hy vọng những thông tin trên đã giúp quý độc giả nắm rõ quy trình và điều kiện để thay đổi họ cho con sau khi ly hôn theo đúng quy định pháp luật.