Trong thực tế đời sống, không hiếm gặp những tình huống trớ trêu khi cha mẹ vì làm ăn thua lỗ hoặc vì lý do cá nhân mà vay mượn những khoản tiền lớn nhưng không có khả năng chi trả. Lúc này, các chủ nợ thường tìm đến con cái với lý lẽ "cha nợ con trả". Điều này gây ra áp lực tâm lý nặng nề và sự hoang mang cho những người con. Vậy, dưới góc độ pháp lý tại thời điểm năm 2020, quy định của pháp luật Việt Nam về vấn đề này như thế nào?

Nghĩa vụ trả nợ tài sản: Ai vay người đó trả

Nguyên tắc cơ bản nhất trong giao dịch dân sự là sự tự nguyện và tự chịu trách nhiệm. Theo quy định tại Điều 466 Bộ luật Dân sự 2015, nghĩa vụ trả nợ của bên vay được xác định rất rõ ràng:

"Điều 466. Nghĩa vụ trả nợ của bên vay

1. Bên vay tài sản là tiền thì phải trả đủ tiền khi đến hạn; nếu tài sản là vật thì phải trả vật cùng loại đúng số lượng, chất lượng, trừ trường hợp có thỏa thuận khác.

2. Trường hợp bên vay không thể trả vật thì có thể trả bằng tiền theo trị giá của vật đã vay tại địa điểm và thời điểm trả nợ, nếu được bên cho vay đồng ý..."

Như vậy, về mặt nguyên tắc, mẹ bạn là người trực tiếp thực hiện giao dịch vay tiền, do đó mẹ bạn chính là chủ thể duy nhất có nghĩa vụ hoàn trả khoản nợ đó cho bên cho vay. Pháp luật không mặc nhiên thừa nhận việc con cái phải có trách nhiệm đối với các khoản nợ riêng của cha mẹ, trừ khi có những thỏa thuận khác hoặc các điều kiện đặc biệt đi kèm.

Việc tặng cho tài sản có ràng buộc trách nhiệm trả nợ?

Một vấn đề thường gây tranh cãi là khi cha mẹ đã tặng cho con cái tài sản (như nhà đất) trước khi phát sinh nợ hoặc trong quá trình nợ, liệu con cái có phải dùng tài sản đó để trả nợ thay không? Theo Điều 238 Bộ luật Dân sự 2015 quy định về việc chấm dứt quyền sở hữu:

"Điều 238. Chủ sở hữu chuyển giao quyền sở hữu của mình cho người khác

Khi chủ sở hữu chuyển giao quyền sở hữu của mình cho người khác thông qua hợp đồng mua bán, trao đổi, tặng cho, cho vay, hợp đồng chuyển quyền sở hữu khác theo quy định của pháp luật hoặc thông qua việc để thừa kế thì quyền sở hữu đối với tài sản của người đó chấm dứt kể từ thời điểm phát sinh quyền sở hữu của người được chuyển giao."

Khi mẹ bạn đã hoàn tất thủ tục tặng cho căn nhà cho bạn (đã sang tên sổ đỏ), quyền sở hữu của mẹ bạn đối với tài sản đó đã chấm dứt. Kể từ thời điểm đó, căn nhà là tài sản riêng của bạn. Do đó, chủ nợ không có quyền yêu cầu bạn phải dùng tài sản riêng này để thanh toán khoản nợ của mẹ bạn.

Những trường hợp ngoại lệ con cái phải có trách nhiệm

Mặc dù về nguyên tắc là không phải trả nợ thay, nhưng bạn cần lưu ý các trường hợp ngoại lệ sau đây mà pháp luật quy định con cái có thể phải gánh vác nghĩa vụ tài chính:

• Trường hợp bảo lãnh: Nếu bạn ký vào hợp đồng vay với tư cách là người bảo lãnh cho khoản vay của mẹ, bạn sẽ phải chịu trách nhiệm trả nợ khi mẹ bạn không thực hiện được nghĩa vụ.
• Trường hợp thừa kế: Nếu mẹ bạn qua đời và để lại di sản, những người thừa kế (trong đó có con cái) có trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ tài sản trong phạm vi di sản mà người chết để lại theo quy định tại Điều 615 Bộ luật Dân sự 2015.
• Giao dịch tẩu tán tài sản: Nếu việc tặng cho tài sản nhằm mục đích trốn tránh nghĩa vụ trả nợ, chủ nợ có quyền yêu cầu Tòa án tuyên bố giao dịch tặng cho đó là vô hiệu.

Lời khuyên pháp lý: Trong trường hợp bị chủ nợ đe dọa hoặc ép buộc trả nợ thay, bạn nên giữ bình tĩnh và giải thích rõ các quy định pháp luật nêu trên. Nếu tình hình căng thẳng, hãy nhờ đến sự can thiệp của cơ quan công an hoặc luật sư để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình.