Bản di chúc là căn cứ pháp lý quan trọng nhất để phân chia di sản (ảnh minh họa)

Di chúc bị mất - Nỗi lo của người ở lại

Trong quan hệ dân sự, di chúc không chỉ là một tờ giấy, mà là ý chí cuối cùng của người đã khuất về việc định đoạt tài sản mà họ đã chắt chiu cả đời. Tuy nhiên, thực tế không ít trường hợp sau khi người để lại di sản qua đời, con cháu mới tá hỏa vì bản di chúc đã bị thất lạc, hư hại hoặc bị tiêu hủy do những nguyên nhân khách quan và chủ quan khác nhau. Câu hỏi đặt ra là: Di chúc bị mất có còn hiệu lực không? Và tài sản sẽ được phân chia như thế nào trong bối cảnh đầy rắc rối này?

Theo quy định tại Bộ luật Dân sự 2015, hiệu lực của di chúc gắn liền với thời điểm mở thừa kế và sự tồn tại của bằng chứng về ý nguyện của người lập di chúc.

Thời điểm mở thừa kế và giá trị pháp lý của di chúc

Để hiểu rõ vấn đề, trước hết cần xác định thời điểm di chúc bắt đầu phát huy giá trị. Tại Điều 611 Bộ luật Dân sự 2015 quy định rõ: "Thời điểm mở thừa kế là thời điểm người có tài sản chết. Trường hợp Tòa án tuyên bố một người là đã chết thì thời điểm mở thừa kế là ngày được xác định tại khoản 2 Điều 71 của Bộ luật này."

Như vậy, nếu di chúc bị mất, chúng ta cần đối chiếu với mốc thời gian này để xác định hướng giải quyết.

Hai kịch bản pháp lý khi di chúc "không cánh mà bay"

Dựa trên quy định tại Điều 642 Bộ luật Dân sự 2015 về di chúc bị thất lạc, hư hại, có hai trường hợp điển hình như sau:

Trường hợp 1: Mất di chúc khi người lập vẫn còn sống

Đây là tình huống ít rủi ro nhất về mặt pháp lý. Khi người để lại di sản vẫn còn minh mẫn và còn sống, việc thất lạc bản di chúc cũ không làm mất đi quyền định đoạt tài sản của họ. Theo khoản 5 Điều 643 Bộ luật Dân sự 2015, khi một người để lại nhiều bản di chúc đối với một tài sản thì chỉ bản di chúc sau cùng mới có hiệu lực pháp luật. Do đó, người này hoàn toàn có thể lập một bản di chúc mới để thay thế bản đã mất.

Việc thảo luận và lập di chúc mới khi còn sống là giải pháp an toàn nhất (ảnh minh họa)

Trường hợp 2: Di chúc thất lạc sau khi người lập qua đời

Đây là kịch bản phức tạp nhất. khoản 1 Điều 642 Bộ luật Dân sự 2015 nêu rõ:

"Kể từ thời điểm mở thừa kế, nếu di chúc bị thất lạc hoặc bị hư hại đến mức không thể hiện được đầy đủ ý chí của người lập di chúc và cũng không có bằng chứng nào chứng minh được ý nguyện đích thực của người lập di chúc thì coi như không có di chúc và áp dụng quy định về thừa kế theo pháp luật."

Điều này đồng nghĩa với việc nếu không tìm thấy bản gốc, bản sao hợp lệ hoặc các bằng chứng xác thực khác (như video ghi âm, ghi hình hợp pháp, người làm chứng...), di sản sẽ được chia đều cho các hàng thừa kế theo quy định của pháp luật thay vì theo ý muốn riêng của người quá cố.

Tìm thấy di chúc sau khi đã chia tài sản: Xử lý thế nào?

Pháp luật Việt Nam luôn ưu tiên tôn trọng ý chí của người để lại di sản. Vì vậy, ngay cả khi tài sản đã được chia theo pháp luật, nếu bản di chúc thất lạc được tìm thấy, cục diện có thể thay đổi hoàn toàn:

• Nếu chưa chia di sản: Phải dừng việc chia theo pháp luật và thực hiện chia theo nội dung di chúc vừa tìm thấy.
• Nếu đã chia di sản: Theo khoản 3 Điều 642 Bộ luật Dân sự 2015, nếu trong thời hiệu yêu cầu chia thừa kế (30 năm với bất động sản, 10 năm với động sản theo Điều 623 Bộ luật Dân sự 2015) mà tìm thấy di chúc, người thừa kế có quyền yêu cầu chia lại di sản theo di chúc.

Tuy nhiên, nếu người được hưởng di sản theo di chúc biết về bản di chúc nhưng không yêu cầu chia lại, hoặc các bên có thỏa thuận khác, thì việc phân chia trước đó vẫn được giữ nguyên.

Lời khuyên từ chuyên gia pháp lý

Để tránh những tranh chấp không đáng có và đảm bảo ý nguyện của mình được thực hiện, người lập di chúc nên:

1. Công chứng hoặc chứng thực di chúc: Việc lưu trữ một bản sao tại tổ chức hành nghề công chứng sẽ giúp việc tìm kiếm dễ dàng hơn nếu bản gốc bị mất.
2. Gửi giữ di chúc: Có thể gửi giữ tại ngân hàng hoặc người tin cậy và thông báo cho người thừa kế biết về nơi lưu giữ.
3. Lập nhiều bản sao: Các bản sao có chứng thực có giá trị pháp lý tương đương trong việc chứng minh ý nguyện.

Tóm lại, việc mất di chúc không đồng nghĩa với việc mất đi quyền thừa kế, nhưng nó sẽ khiến quy trình thụ hưởng di sản trở nên gian nan và dễ phát sinh mâu thuẫn gia đình. Hãy chủ động bảo vệ tài sản và tình cảm gia đình bằng những bước chuẩn bị pháp lý chặt chẽ ngay từ hôm nay.