Trong quá trình điều tra các vụ án hình sự, việc thu giữ điện thoại di động để làm vật chứng là một thủ tục tố tụng hết sức phổ biến. Tuy nhiên, ranh giới giữa việc thực thi công vụ và xâm phạm quyền riêng tư của công dân thường trở thành vấn đề gây tranh cãi. Liệu công an có quyền yêu cầu mật khẩu và tự ý đọc tin nhắn Facebook, Messenger của bạn hay không? Và quan trọng hơn, chiếc điện thoại của bạn sẽ bị tạm giữ trong bao lâu? Bài viết dưới đây sẽ giải đáp chi tiết dựa trên các quy định pháp luật hiện hành tính đến tháng 07/2020.

Quyền riêng tư và bí mật thư tín: Công an có được tự ý đọc tin nhắn Facebook?

Theo quy định tại Điều 38 Bộ luật Dân sự 2015, đời sống riêng tư, bí mật cá nhân là bất khả xâm phạm và được pháp luật bảo vệ. Cụ thể:

“3. Thư tín, điện thoại, điện tín, cơ sở dữ liệu điện tử và các hình thức trao đổi thông tin riêng tư khác của cá nhân được bảo đảm an toàn và bí mật. Việc bóc mở, kiểm soát, thu giữ thư tín, điện thoại, điện tín, cơ sở dữ liệu điện tử và các hình thức trao đổi thông tin riêng tư khác của người khác chỉ được thực hiện trong trường hợp luật quy định.”

Trong vụ việc trộm cắp tài sản (ví dụ chiếc điện thoại trị giá 20 triệu đồng), hành vi này đã cấu thành tội trộm cắp tài sản theo Điều 173 Bộ luật Hình sự 2015. Để giải quyết vụ án, cơ quan công an chỉ cần xác định quyền sở hữu tài sản thông qua mô tả máy, hóa đơn chứng từ hoặc số liên lạc. Việc yêu cầu mật khẩu để vào Facebook, Messenger đọc tin nhắn riêng tư mà không có căn cứ cho thấy những tin nhắn đó liên quan trực tiếp đến hành vi phạm tội là hành vi vượt quá thẩm quyền.

Nếu chiến sỹ công an tự ý đọc tin nhắn riêng tư mà không được sự đồng ý hoặc không vì mục đích điều tra theo quy định, họ có thể đối mặt với trách nhiệm pháp lý về “Tội xâm phạm bí mật hoặc an toàn thư tín, điện thoại, điện tín hoặc hình thức trao đổi thông tin riêng tư khác của người khác” quy định tại Điều 159 Bộ luật Hình sự 2015.

Khi nào điện thoại bị coi là vật chứng trong vụ án hình sự?

Điện thoại di động trong các vụ án trộm cắp thường được xác định là vật chứng. Theo Điều 89 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015:

“Vật chứng là vật được dùng làm công cụ, phương tiện phạm tội, vật mang dấu vết tội phạm, vật là đối tượng của tội phạm, tiền hoặc vật khác có giá trị chứng minh tội phạm và người phạm tội hoặc có ý nghĩa trong việc giải quyết vụ án.”

Vì là đối tượng của tội phạm trộm cắp, chiếc điện thoại cần được thu giữ để phục vụ công tác định giá, xác định dấu vết và làm căn cứ buộc tội.

Thời hạn tạm giữ tang vật hình sự là bao lâu?

Một trong những thắc mắc lớn nhất của người dân là: “Bao giờ tôi mới lấy lại được điện thoại?”. Thực tế, Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 không quy định một con số cụ thể về số ngày tối đa được giữ vật chứng. Thời hạn này phụ thuộc hoàn toàn vào tiến độ điều tra và tính chất của vụ án.

Tuy nhiên, tại khoản 3 Điều 106 của Bộ luật này có quy định về việc xử lý vật chứng như sau:

• Cơ quan có thẩm quyền có quyền trả lại ngay tài sản đã thu giữ, tạm giữ nhưng không phải là vật chứng cho chủ sở hữu.
• Trả lại ngay vật chứng cho chủ sở hữu hoặc người quản lý hợp pháp nếu xét thấy không ảnh hưởng đến việc xử lý vụ án và thi hành án.

Như vậy, nếu việc điều tra đã hoàn tất các bước cần thiết đối với chiếc điện thoại (như định giá, trích xuất dữ liệu liên quan...), cơ quan điều tra có thể ra quyết định trả lại tài sản cho bạn ngay trong giai đoạn điều tra mà không cần đợi đến khi xét xử.

Thủ tục để nhận lại điện thoại bị tạm giữ

Để đẩy nhanh quá trình nhận lại tài sản, chủ sở hữu nên chủ động thực hiện các bước sau:

1. Làm đơn yêu cầu trả lại tài sản: Gửi đơn lên Cơ quan Cảnh sát điều tra đang thụ lý vụ án. Trong đơn cần nêu rõ thông tin tài sản, căn cứ chứng minh quyền sở hữu và lý do cần nhận lại tài sản sớm (phục vụ công việc, liên lạc...).
2. Cung cấp bằng chứng sở hữu: Đính kèm bản sao hóa đơn mua hàng, hộp máy hoặc các giấy tờ liên quan khác.
3. Phối hợp điều tra: Thực hiện đầy đủ các yêu cầu hợp pháp của điều tra viên để sớm kết thúc việc thu thập chứng cứ trên vật chứng.

Nếu sau khi xem xét, cơ quan điều tra thấy việc trả lại điện thoại không gây trở ngại cho việc làm sáng tỏ vụ án, họ sẽ ra quyết định xử lý vật chứng và bàn giao lại cho bạn.

Làm gì khi quyền lợi bị xâm phạm?

Trong trường hợp chiến sỹ công an có hành vi tự ý lục lọi đời sống riêng tư hoặc cố tình kéo dài việc tạm giữ tài sản trái quy định, bạn có quyền:

• Khiếu nại: Gửi đơn khiếu nại đến Thủ trưởng Cơ quan Cảnh sát điều tra nơi chiến sỹ đó công tác theo quy định của Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 về khiếu nại, tố cáo trong tố tụng hình sự.
• Tố cáo: Nếu hành vi có dấu hiệu tội phạm (xâm phạm bí mật thư tín), bạn có thể tố cáo lên Viện kiểm sát nhân dân cùng cấp để yêu cầu kiểm sát hoạt động tư pháp.

Việc nắm vững các quy định pháp luật không chỉ giúp bạn bảo vệ tài sản mà còn bảo vệ quyền tự do cá nhân trước những hành vi sai phạm của người thực thi công vụ.