Trong quá trình giải quyết các vụ án hình sự, quyền bào chữa là một trong những quyền cơ bản và quan trọng nhất của người bị buộc tội. Tuy nhiên, không phải lúc nào bị can, bị cáo cũng có điều kiện tự mình tìm kiếm và mời luật sư, đặc biệt là khi đang bị áp dụng biện pháp tạm giam. Vậy theo quy định pháp luật hiện hành (tính đến năm 2018), những ai có quyền đứng ra mời luật sư để bảo vệ quyền lợi cho họ?

Người bào chữa không chỉ giới hạn ở Luật sư

Nhiều người thường lầm tưởng rằng chỉ có luật sư mới có quyền bào chữa. Tuy nhiên, căn cứ theo quy định tại Điều 72 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015, khái niệm "người bào chữa" rộng hơn rất nhiều. Cụ thể:

"1. Người bào chữa là người được người bị buộc tội nhờ bào chữa hoặc cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng chỉ định và được cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng đăng ký bào chữa.
2. Người bào chữa có thể là:
a) Luật sư;
b) Người đại diện của người bị buộc tội;
c) Bào chữa viên nhân dân;
d) Trợ giúp viên pháp lý trong trường hợp người bị buộc tội thuộc đối tượng được trợ giúp pháp lý."

Như vậy, tùy vào từng trường hợp cụ thể, người bị buộc tội có thể lựa chọn các hình thức bào chữa khác nhau để đảm bảo quyền lợi tối ưu nhất cho mình trước pháp luật.

Thời điểm nào là "thời điểm vàng" để mời luật sư?

Việc luật sư tham gia sớm vào vụ án có ý nghĩa quyết định trong việc thu thập chứng cứ gỡ tội hoặc giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Theo quy định, người bào chữa có thể tham gia tố tụng từ khi khởi tố bị can.

Trường hợp người bị bắt, bị tạm giữ thì người bào chữa tham gia tố tụng từ khi người bị bắt có mặt tại trụ sở của Cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra hoặc từ khi có quyết định tạm giữ. Đối với các tội xâm phạm an ninh quốc gia, để đảm bảo bí mật điều tra, Viện trưởng Viện kiểm sát có thẩm quyền quyết định để người bào chữa tham gia tố tụng từ khi kết thúc điều tra.

04 nhóm đối tượng có quyền mời luật sư cho bị can, bị cáo

Pháp luật quy định rõ ràng về các chủ thể có quyền lựa chọn và mời người bào chữa. Điều này nhằm đảm bảo ngay cả khi bị hạn chế quyền tự do, người bị buộc tội vẫn nhận được sự hỗ trợ pháp lý kịp thời. 04 nhóm đối tượng này bao gồm:

• Bản thân người bị buộc tội: Đây là chủ thể ưu tiên hàng đầu có quyền tự mình lựa chọn người bảo vệ quyền lợi.
• Người đại diện của người bị buộc tội: Thường áp dụng cho các trường hợp người bị buộc tội là người dưới 18 tuổi hoặc có nhược điểm về tâm thần, thể chất.
• Người thân thích của người bị buộc tội: Đây là nhóm đối tượng phổ biến nhất thực hiện việc mời luật sư khi bị can, bị cáo đang bị tạm giam.
• Cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng: Trong các trường hợp bắt buộc theo luật định mà người bị buộc tội hoặc người thân không mời người bào chữa.

Thế nào là "Người thân thích" theo quy định?

Không phải bất kỳ ai quen biết cũng có quyền mời luật sư. Khái niệm "người thân thích" được định nghĩa cụ thể tại điểm e khoản 1 Điều 4 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015. Theo đó, người thân thích bao gồm: Vợ, chồng, bố đẻ, mẹ đẻ, bố chồng, mẹ chồng, bố vợ, mẹ vợ, bố nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi; ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại, anh ruột, chị ruột, em ruột; cụ nội, cụ ngoại, bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột, cháu ruột.

Các trường hợp bắt buộc phải chỉ định người bào chữa

Tại thời điểm năm 2018, theo quy định tại Điều 76 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015, nếu người bị buộc tội, người đại diện hoặc người thân thích của họ không mời người bào chữa thì cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng phải chỉ định người bào chữa cho họ trong các trường hợp sau:

1. Bị can, bị cáo về tội mà Bộ luật Hình sự quy định mức cao nhất của khung hình phạt là 20 năm tù, tù chung thân, tử hình;
2. Người bị buộc tội có nhược điểm về thể chất mà không thể tự bào chữa; người có nhược điểm về tâm thần hoặc là người dưới 18 tuổi.

Nút thắt pháp lý về "Người đại diện"

Mặc dù luật đã quy định người đại diện có quyền mời luật sư, nhưng thực tế tại thời điểm năm 2018, các văn bản hướng dẫn thi hành vẫn chưa làm rõ tiêu chí xác định tư cách "người đại diện" trong tố tụng hình sự. Điều này gây ra không ít khó khăn cho các cơ quan điều tra và cả gia đình người bị buộc tội khi thực hiện các thủ tục hành chính.

Việc thiếu vắng các quy định chi tiết về hồ sơ chứng minh tư cách đại diện (ngoài các trường hợp đương nhiên như cha mẹ đại diện cho con chưa thành niên) dẫn đến sự lúng túng trong áp dụng. Do đó, người dân khi thực hiện thủ tục mời luật sư cần tham vấn kỹ ý kiến của các chuyên gia pháp lý để đảm bảo hồ sơ được chấp nhận nhanh chóng, tránh ảnh hưởng đến tiến độ bào chữa cho người thân.

Tóm lại, quyền mời luật sư không chỉ dành riêng cho bị can, bị cáo mà còn mở rộng cho người thân và người đại diện hợp pháp. Hiểu rõ quy định này sẽ giúp gia đình chủ động hơn trong việc bảo vệ quyền lợi chính đáng cho người thân trong vòng xoáy tố tụng.