Trong thực tế đời sống, các tranh chấp về đất đai thường diễn biến phức tạp, đặc biệt là tình trạng lấn chiếm đất công hoặc đất của người khác để xây dựng công trình trái phép. Một câu hỏi pháp lý hóc búa nảy sinh: Nếu một người tự ý đập phá căn nhà xây dựng trái phép của người lấn chiếm, họ có bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội hủy hoại tài sản hay không?

Tình huống pháp lý: Đập phá nhà "không phép" trên đất lấn chiếm

Theo nội dung tại Công văn 196/TANDTC-PC năm 2023, Tòa án nhân dân tối cao đã nhận được yêu cầu giải đáp về một tình huống cụ thể: Các đối tượng lấn chiếm đất và xây dựng nhà trái phép. Sau đó, một nhóm đối tượng khác đến tiếp tục lấn chiếm và đập phá các công trình này. Câu hỏi đặt ra là hành vi đập phá đó có cấu thành tội phạm theo Điều 178 Bộ luật Hình sự 2015 hay không?

Giải đáp của Tòa án nhân dân tối cao

Về vấn đề này, Tòa án nhân dân tối cao đã có quan điểm rõ ràng. Mặc dù việc xây dựng nhà trên đất lấn chiếm là hành vi vi phạm pháp luật quy định tại Luật Đất đai 2013 và Luật Xây dựng 2014, nhưng việc xử lý các vi phạm này thuộc thẩm quyền của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền.

Việc các đối tượng khác đến tiếp tục lấn chiếm trên những phần đất này và có hành vi đập phá nhà, công trình, vật kiến trúc đã xây dựng trái phép nêu trên thì phạm tội “Hủy hoại hoặc cố ý làm hư hỏng tài sản” được quy định tại Điều 178 Bộ luật Hình sự nếu có đủ các yếu tố cấu thành tội phạm.

Như vậy, pháp luật không cho phép cá nhân tự ý dùng vũ lực hoặc hành vi hủy hoại để "thay mặt" Nhà nước xử lý các công trình vi phạm. Tài sản, dù được hình thành từ hành vi vi phạm hành chính, vẫn được bảo vệ trước các hành vi xâm phạm trái pháp luật từ các cá nhân khác.

Lời khuyên pháp lý

Khi phát hiện các hành vi lấn chiếm đất đai hoặc xây dựng trái phép xâm phạm đến quyền lợi của mình, người dân cần thực hiện các bước sau thay vì tự ý hành động:

• Gửi đơn tố cáo/kiến nghị: Liên hệ với Ủy ban nhân dân cấp xã hoặc cơ quan thanh tra xây dựng địa phương để yêu cầu xử lý vi phạm.
• Khởi kiện dân sự: Nếu hành vi lấn chiếm gây thiệt hại trực tiếp đến quyền sử dụng đất hợp pháp, người dân có thể khởi kiện ra Tòa án để yêu cầu tháo dỡ công trình và bồi thường.
• Tránh xung đột trực tiếp: Tuyệt đối không tự ý đập phá, di dời tài sản của người khác để tránh rủi ro bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội hủy hoại tài sản hoặc gây rối trật tự công cộng.

Việc hiểu đúng quy định tại Bộ luật Hình sự và các văn bản hướng dẫn của Tòa án tối cao sẽ giúp chúng ta hành xử đúng mực, bảo vệ quyền lợi hợp pháp mà không vi phạm pháp luật.