Trong hệ thống pháp luật, nguyên tắc chung là văn bản quy phạm pháp luật chỉ điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh sau khi văn bản đó có hiệu lực. Tuy nhiên, trong lĩnh vực hình sự, có một khái niệm đặc biệt mang tính nhân văn sâu sắc được gọi là "hồi tố". Vậy cụ thể Bộ luật Hình sự 2015 có hiệu lực hồi tố trong những trường hợp nào?

1. Hồi tố là gì và tại sao lại là ngoại lệ trong pháp luật?

Thông thường, một hành vi vi phạm pháp luật sẽ chịu sự điều chỉnh của văn bản đang có hiệu lực tại thời điểm hành vi đó thực hiện. Tuy nhiên, hồi tố là việc áp dụng một văn bản pháp luật mới để giải quyết một vụ việc đã xảy ra trước khi văn bản đó có hiệu lực thi hành.

Việc áp dụng hồi tố không phải là phổ biến mà chỉ được thực hiện trong những trường hợp thật sự cần thiết nhằm bảo đảm lợi ích chung của xã hội hoặc bảo vệ quyền lợi chính đáng của cá nhân, tổ chức. Trong tư pháp hình sự, hồi tố luôn gắn liền với nguyên tắc có lợi cho người phạm tội.

2. Các trường hợp Bộ luật Hình sự 2015 có hiệu lực hồi tố

Về nguyên tắc thời gian, Bộ luật hình sự 2015 quy định rõ tại Điều 7 như sau:

Điều 7. Hiệu lực của Bộ luật hình sự về thời gian

1. Điều luật được áp dụng đối với một hành vi phạm tội là điều luật đang có hiệu lực thi hành tại thời điểm mà hành vi phạm tội được thực hiện.

2. Điều luật quy định một tội phạm mới, một hình phạt nặng hơn, một tình tiết tăng nặng mới hoặc hạn chế phạm vi áp dụng án treo, miễn trách nhiệm hình sự, loại trừ trách nhiệm hình sự, miễn hình phạt, giảm hình phạt, xóa án tích và quy định khác không có lợi cho người phạm tội, thì không được áp dụng đối với hành vi phạm tội đã thực hiện trước khi điều luật đó có hiệu lực thi hành.

3. Điều luật xóa bỏ một tội phạm, một hình phạt, một tình tiết tăng nặng, quy định một hình phạt nhẹ hơn, một tình tiết giảm nhẹ mới hoặc mở rộng phạm vi áp dụng án treo, miễn trách nhiệm hình sự, loại trừ trách nhiệm hình sự, miễn hình phạt, giảm hình phạt, tha tù trước thời hạn có điều kiện, xóa án tích và quy định khác có lợi cho người phạm tội, thì được áp dụng đối với hành vi phạm tội đã thực hiện trước khi điều luật đó có hiệu lực thi hành.

Như vậy, hiệu lực hồi tố của Bộ luật hình sự 2015 chỉ xảy ra khi quy định mới có lợi cho người phạm tội. Cụ thể:

• Xóa bỏ một tội phạm hoặc một hình phạt.
• Quy định hình phạt nhẹ hơn hoặc tình tiết giảm nhẹ mới.
• Mở rộng phạm vi áp dụng án treo, miễn trách nhiệm hình sự.
• Các quy định khác giúp giảm nhẹ tình trạng của người phạm tội.

Đặc biệt, theo Nghị quyết 41/2017/QH14, các quy định có lợi này được áp dụng đối với cả những hành vi phạm tội xảy ra trước 0 giờ 00 phút ngày 01/01/2018 mà sau thời điểm đó mới bị phát hiện, đang bị điều tra, truy tố, xét xử.

3. Những đối tượng không thuộc phạm vi điều chỉnh

Mặc dù có tính bao quát cao, nhưng pháp luật hình sự Việt Nam cũng quy định các trường hợp miễn trừ hoặc giới hạn hiệu lực theo không gian và đối tượng:

Đối với hành vi trên lãnh thổ Việt Nam

Theo Điều 5 Bộ luật hình sự 2015, luật áp dụng cho mọi hành vi phạm tội trên lãnh thổ Việt Nam, bao gồm cả tàu bay, tàu biển mang quốc tịch Việt Nam. Tuy nhiên, người nước ngoài được hưởng quyền miễn trừ ngoại giao hoặc lãnh sự sẽ được giải quyết theo điều ước quốc tế hoặc con đường ngoại giao.

Đối với hành vi ngoài lãnh thổ Việt Nam

Quy định tại Điều 6 Bộ luật hình sự 2015 nhấn mạnh nguyên tắc quốc tịch. Công dân Việt Nam phạm tội ở nước ngoài vẫn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự tại Việt Nam. Đối với người nước ngoài phạm tội ngoài lãnh thổ, Việt Nam chỉ truy cứu nếu hành vi đó xâm hại quyền, lợi ích của công dân hoặc quốc gia Việt Nam.

Việc hiểu rõ hiệu lực hồi tố không chỉ giúp các cơ quan tiến hành tố tụng áp dụng đúng pháp luật mà còn giúp người dân, đặc biệt là những người đang trong quá trình tố tụng, bảo vệ được quyền lợi hợp pháp của mình theo tinh thần nhân đạo của Nhà nước.