Nhiều bậc phụ huynh khi có con em bộc lộ năng khiếu thiên bẩm về hội họa, âm nhạc, múa hay các bộ môn thể thao thành tích cao thường canh cánh nỗi lo: Liệu dành trọn thanh xuân để theo đuổi đam mê nghệ thuật và thể thao thì việc học kiến thức văn hóa phổ thông có bị bỏ rơi hay tụt hậu? Thực tế, đây không chỉ là băn khoăn của riêng các gia đình mà còn là bài toán lớn đối với ngành giáo dục trong việc bảo đảm quyền được thụ hưởng nền giáo dục toàn diện của thế hệ trẻ.

Để giải tỏa triệt để mối lo ngại này và tạo hành lang pháp lý minh bạch, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành Thông tư 69/2026/TT-BGDĐT quy định cụ thể về Quy chế tổ chức và hoạt động của trường năng khiếu nghệ thuật, thể dục, thể thao. Theo đó, hệ thống các quy định mới đặt ra yêu cầu bắt buộc và những cơ chế hỗ trợ tối đa nhằm bảo đảm học sinh trường năng khiếu vừa rèn luyện chuyên môn đỉnh cao, vừa nắm vững tri thức văn hóa phổ thông bình đẳng như mọi học sinh khác.

Áp lực kép: Vừa khổ luyện tài năng, vừa phải hoàn thành trọn vẹn chương trình phổ thông

Một quan niệm sai lầm phổ biến trước đây là học sinh theo học năng khiếu chỉ cần tập trung vào chuyên môn đàn, hát, múa hay thi đấu thể thao mà có thể cắt giảm đáng kể các môn học văn hóa. Tuy nhiên, căn cứ nền tảng từ Luật Giáo dục 2019 cùng các văn bản hướng dẫn chuyên ngành, học sinh trường năng khiếu vẫn là đối tượng thụ hưởng Chương trình giáo dục phổ thông quốc gia.

Cụ thể, theo quy định tại khoản 1 Điều 20 Thông tư 69/2026/TT-BGDĐT, học sinh trường năng khiếu có quyền và nghĩa vụ:

"Được học và thực hiện đồng thời Chương trình giáo dục phổ thông và Chương trình bồi dưỡng năng khiếu theo kế hoạch giáo dục của nhà trường."

Điều này đồng nghĩa với việc hai trục nội dung này tồn tại song song, không thể thay thế lẫn nhau:

• Chương trình giáo dục phổ thông: Do Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành thống nhất trên toàn quốc, trang bị đầy đủ các môn khoa học cơ bản, xã hội và nhân văn.
• Chương trình bồi dưỡng năng khiếu: Do nhà trường xây dựng dựa trên đặc thù bộ môn chuyên sâu, nhằm trau dồi kỹ năng biểu diễn nghệ thuật, rèn luyện thể lực và chiến thuật thi đấu thể thao đỉnh cao.

Điểm đáng lưu ý tại điểm a khoản 1 Điều 12 Thông tư 69/2026/TT-BGDĐT chỉ rõ rằng trường năng khiếu trực tiếp tổ chức thực hiện Chương trình giáo dục phổ thông do Bộ ban hành. Nhà trường hoàn toàn không được phép tự ý cắt xén, tinh giản tùy tiện hay tự biên soạn giáo trình văn hóa riêng biệt làm suy giảm chuẩn đầu ra của học sinh.

Đánh giá kết quả học tập văn hóa: Liệu có sự "châm chước" hay ưu ái đặc cách?

Nhiều người thường băn khoăn liệu kết quả học văn hóa của các tài năng trẻ có được đánh giá dễ dãi hơn các trường phổ thông bình thường hay không. Câu trả lời dứt khoát từ quy định pháp luật là hoàn toàn bình đẳng và nghiêm túc.

Theo điểm c khoản 1 Điều 12 Thông tư 69/2026/TT-BGDĐT, việc đánh giá kết quả học tập và rèn luyện của học sinh đối với Chương trình giáo dục phổ thông phải tuân thủ đúng quy định hiện hành của Bộ Giáo dục và Đào tạo về đánh giá học sinh trong các cơ sở giáo dục phổ thông. Các tiêu chuẩn kiểm tra định kỳ, kiểm tra thường xuyên và xét lên lớp hoặc thi tốt nghiệp đều tuân theo mặt bằng chung toàn quốc.

Song song với đó, kết quả năng khiếu được tách bạch và đánh giá riêng biệt theo định kỳ lẫn thường xuyên. Quy trình đánh giá năng khiếu tập trung vào mức độ hoàn thiện kỹ thuật biểu diễn, năng lực thi đấu thực tế, ý thức kỷ luật tập luyện và khả năng phát triển chuyên môn chuyên sâu.

Cách thức phân bổ thời gian biểu: Chống quá tải và cân bằng thể lực cho học sinh

Tập luyện thể thao với cường độ cao hoặc luyện ngón đàn, ép dẻo trong nghệ thuật múa đòi hỏi thể lực và sự tập trung rất lớn. Nếu thời khóa biểu học văn hóa bị nhồi nhét máy móc sẽ dẫn đến tình trạng quá tải nghiêm trọng, gây tổn hại đến thể chất và tinh thần của các em học sinh đang ở lứa tuổi phát triển.

Thấu hiểu điều đó, Điều 12 Thông tư 69/2026/TT-BGDĐT đã đặt ra nguyên tắc cốt lõi: Việc bố trí thời gian thực hiện cả hai chương trình phải bảo đảm tính khoa học, hợp lý, phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi, chống quá tải và đáp ứng mục tiêu giáo dục toàn diện.

Để hiện thực hóa yêu cầu này, nhà trường được trao quyền tổ chức linh hoạt:

1. Tổ chức linh hoạt theo nhóm, lớp hoặc cá nhân: Tùy thuộc vào đặc thù của từng môn nghệ thuật hay bộ môn thể thao (như bóng đá, điền kinh, bơi lội, hội họa, thanh nhạc...), lịch huấn luyện chuyên môn và lịch học văn hóa được xếp lệch ca hợp lý, tránh trùng lặp khung giờ vàng tập luyện và tiếp thu kiến thức.
2. Phối hợp đa dạng nguồn lực: Khuyến khích sự liên kết giữa nhà trường với các trung tâm huấn luyện thể thao quốc gia, đoàn nghệ thuật chuyên nghiệp để tối ưu hóa địa điểm giảng dạy và cơ sở vật chất.
3. Định kỳ rà soát, điều chỉnh: Nhà trường phải thường xuyên đánh giá hiệu quả chương trình để kịp thời gỡ bỏ các khâu gây dồn ép lịch trình cho học sinh.

Cơ chế bảo vệ đặc biệt khi học sinh đi thi đấu, tập huấn và biểu diễn dài ngày

Một trong những tình huống nan giải nhất trên thực tế là khi học sinh được triệu tập vào các đội tuyển thể thao hoặc đoàn biểu diễn nghệ thuật cấp tỉnh, cấp quốc gia để tham dự SEA Games, giải vô địch châu lục hay liên hoan nghệ thuật quốc tế kéo dài nhiều tuần, thậm chí nhiều tháng. Nếu áp dụng quy định điểm danh thông thường, học sinh rất dễ bị hổng kiến thức hoặc buộc phải lưu ban.

Nhằm tháo gỡ triệt để nút thắt này, Điều 20 Thông tư 69/2026/TT-BGDĐT đã luật hóa cơ chế hỗ trợ tối đa cho học sinh trong các trường hợp cụ thể:

1. Khi học sinh tập trung đội tuyển cấp quốc gia trở lên

Theo khoản 7 Điều 20 Thông tư 69/2026/TT-BGDĐT, đối với học sinh có quyết định của cơ quan có thẩm quyền tập trung tham gia tập huấn, biểu diễn, thi đấu đội tuyển cấp quốc gia trở lên:

• Nhà trường chủ động xây dựng phương án tổ chức dạy học linh hoạt, phù hợp với điều kiện thực tế.
• Được phép tổ chức dạy học trực tuyến (online) khi cần thiết để quá trình học tập văn hóa của các em không bị đứt gãy dù đang ở trung tâm tập huấn xa hay ở nước ngoài.
• Thời gian học được bố trí linh hoạt theo lịch sinh hoạt và thi đấu của vận động viên, diễn viên nhí.
• Nhà trường chịu trách nhiệm trực tiếp hỗ trợ học tập, tổ chức học bù, kiểm tra và đánh giá thích hợp để bảo đảm học sinh hoàn thành đúng tiến độ Chương trình giáo dục phổ thông.

2. Khi học sinh tham gia đội tuyển cấp tỉnh hoặc do trường cử đi

Căn cứ khoản 8 Điều 20 và khoản 9 Điều 20 Thông tư 69/2026/TT-BGDĐT:

• Học sinh tham gia đội tuyển cấp tỉnh cần có sự chấp thuận của nhà trường dựa trên quyết định/kế hoạch của cơ quan thẩm quyền cấp tỉnh.
• Học sinh được cử đi biểu diễn, thi đấu đều được nhà trường bố trí giáo viên phụ đạo, dạy bù kiến thức, tổ chức các bài kiểm tra bổ sung phù hợp với quỹ thời gian sau giải đấu nhằm bảo đảm chuẩn kiến thức tối thiểu.

Lời khuyên thiết thực cho phụ huynh và học sinh trường năng khiếu

Từ góc độ thực thi chính sách, phụ huynh và học sinh hoàn toàn có thể an tâm khi lựa chọn con đường đào tạo năng khiếu chuyên nghiệp. Tuy nhiên, để bảo đảm con đường phát triển bền vững lâu dài, các gia đình cần chú ý những nguyên tắc then chốt sau:

• Chủ động phối hợp cùng nhà trường: Ngay khi học sinh có lịch triệu tập thi đấu hoặc biểu diễn, gia đình cần thông báo sớm cho giáo viên chủ nhiệm và ban giám hiệu để sớm thiết lập kế hoạch học trực tuyến hoặc lịch học bù.
• Tạo thói quen tự học kỷ luật: Với đặc thù di chuyển liên tục, việc rèn luyện tính tự giác đọc sách giáo khoa, tham gia các buổi học bù và hoàn thành bài tập qua nền tảng số là chìa khóa để học sinh không bị đuối sức trong các kỳ thi chung.
• Nhìn nhận tri thức là bệ phóng cho tài năng: Kiến thức văn hóa nền tảng về ngoại ngữ, văn học, lịch sử, toán học chính là hành trang giúp các vận động viên và nghệ sĩ trẻ mở rộng tầm nhìn, tự tin hội nhập quốc tế và xây dựng sự nghiệp vững chắc ngay cả sau khi giải nghệ thể thao đỉnh cao.