Từ ngày 01/07/2026, Luật Thi hành án hình sự 2025 chính thức đi vào cuộc sống, mang lại những thay đổi mang tính bước ngoặt trong công tác thi hành án hình sự tại Việt Nam. Để bảo đảm tính thống nhất, kịp thời và nâng cao trách nhiệm của hệ thống Tòa án, Tòa án nhân dân tối cao đã ban hành Công văn 378/TANDTC-PC ngày 09/06/2026 nhằm hướng dẫn và quán triệt sâu sắc các điểm mới cốt lõi thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án.

Một trong những cải cách đột phá và mang tính nhân đạo sâu sắc nhất là việc rút ngắn tối đa thời hạn giải quyết thủ tục tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù xuống còn 03 ngày làm việc, cùng với việc chuẩn hóa hàng loạt thời hạn tố tụng khác.

Rút ngắn tối đa thời hạn giải quyết các thủ tục thi hành án hình sự tại Tòa án

Nhằm khắc phục tình trạng chậm trễ trong việc giải quyết các quyền lợi hợp pháp của người chấp hành án, Luật Thi hành án hình sự 2025 và Công văn 378/TANDTC-PC đã siết chặt thời hạn giải quyết đối với 7 thủ tục quan trọng thuộc thẩm quyền của Tòa án:

• Tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù: Thời hạn xem xét, quyết định được rút ngắn tối đa chỉ còn 03 ngày làm việc kể từ ngày nhận được hồ sơ đề nghị (khoản 3 Điều 32). Quy định này đặc biệt có ý nghĩa đối với các trường hợp phạm nhân bị bệnh nặng, phụ nữ có thai hoặc đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi cần được tạm đình chỉ chấp hành án khẩn cấp.
• Miễn chấp hành án phạt tù: Tổng thời hạn giải quyết là 09 ngày. Trong đó, Chánh án phải phân công Thẩm phán trong 02 ngày làm việc và Thẩm phán phải mở phiên họp ra quyết định trong 07 ngày tiếp theo (khoản 2 Điều 37).
• Rút ngắn thời gian thử thách của người được tha tù trước thời hạn có điều kiện: Thời hạn giải quyết giảm xuống còn 07 ngày làm việc (khoản 5 Điều 63).
• Giảm thời hạn chấp hành án phạt cải tạo không giam giữ: Thời hạn xem xét, quyết định là 07 ngày làm việc (khoản 5 Điều 100).
• Miễn chấp hành án phạt cải tạo không giam giữ: Thời hạn giải quyết tối đa là 09 ngày (khoản 2 Điều 101).
• Miễn chấp hành thời hạn cấm cư trú còn lại: Thời hạn xem xét, quyết định là 09 ngày (khoản 2 Điều 107).
• Miễn chấp hành thời hạn quản chế còn lại: Thời hạn giải quyết tối đa là 09 ngày (khoản 2 Điều 115).

Việc rút ngắn các mốc thời gian này đòi hỏi các Tòa án phải nâng cao tinh thần trách nhiệm, chủ động phối hợp chặt chẽ với các cơ quan thi hành án hình sự để giải quyết hồ sơ nhanh chóng, tránh gây ảnh hưởng đến quyền lợi của người chấp hành án.

Đơn giản hóa bộ máy tố tụng: Phiên họp do 01 Thẩm phán tiến hành

Để đáp ứng yêu cầu rút ngắn thời gian giải quyết hồ sơ, Luật Thi hành án hình sự 2025 đã cải cách mạnh mẽ mô hình phiên họp giải quyết các thủ tục thi hành án. Theo đó, hầu hết các phiên họp xét giảm, miễn chấp hành án, rút ngắn thời gian thử thách (án treo, cải tạo không giam giữ, cấm cư trú, quản chế...) đều do 01 Thẩm phán tiến hành thay vì phải thành lập Hội đồng nhiều thành viên phức tạp như trước đây.

Sự thay đổi này giúp tối giản hóa bộ máy tố tụng, đẩy nhanh tiến độ xử lý công việc nhưng vẫn bảo đảm tính pháp lý nghiêm minh nhờ sự giám sát trực tiếp của Viện kiểm sát cùng cấp tham gia phiên họp.

Tuy nhiên, đối với thủ tục xét tha tù trước thời hạn có điều kiện, do tính chất đặc biệt quan trọng, pháp luật vẫn giữ nguyên quy định nghiêm ngặt tại Điều 368 của Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, bắt buộc Hội đồng xét duyệt phải gồm Chánh án và 02 Thẩm phán.

Phân cấp thẩm quyền mạnh mẽ về Tòa án nhân dân khu vực

Một điểm mới mang tính hệ thống khác là việc phân cấp thẩm quyền mạnh mẽ cho cấp cơ sở. Luật Thi hành án hình sự 2025 quy định Tòa án nhân dân khu vực có thẩm quyền trực tiếp giải quyết các việc quan trọng bao gồm:

1. Xem xét, quyết định tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù (khoản 3 Điều 32);
2. Quyết định trưng cầu giám định pháp y, pháp y tâm thần đối với phạm nhân (khoản 3 Điều 52);
3. Quyết định áp dụng biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh đối với người đang chấp hành án phạt tù (khoản 1 Điều 134).

Việc chuyển giao thẩm quyền từ Tòa án nhân dân cấp tỉnh về Tòa án nhân dân khu vực giúp rút ngắn khoảng cách địa lý, tạo điều kiện thuận lợi cho các cơ quan thi hành án hình sự địa phương trong việc phối hợp, lập hồ sơ và trình Tòa án giải quyết nhanh chóng.

Bổ sung điều kiện bắt buộc: Phải có đơn đề nghị của người chấp hành án

Nhằm khắc phục những vướng mắc, bất cập trong thực tiễn áp dụng pháp luật trước đây, Luật Thi hành án hình sự 2025 đã bổ sung một điều kiện tiên quyết mang tính pháp lý quan trọng: Người chấp hành án phải có đơn đề nghị đối với các trường hợp:

• Xét rút ngắn thời gian thử thách đối với người được tha tù trước thời hạn có điều kiện (khoản 1 Điều 62);
• Xét rút ngắn thời gian thử thách đối với người được hưởng án treo (khoản 1 Điều 84);
• Xét giảm thời hạn chấp hành án phạt cải tạo không giam giữ (khoản 1 Điều 99).

Quy định này không chỉ tôn trọng quyền tự quyết, ý chí của người chấp hành án mà còn là cơ sở pháp lý rõ ràng để cơ quan có thẩm quyền lập hồ sơ đề nghị, tránh việc áp dụng thụ động hoặc thiếu sót từ phía các cơ quan quản lý.

Tòa án phải ra quyết định bằng văn bản nếu không chấp nhận đề nghị hoãn, tạm đình chỉ

Để tăng cường tính minh bạch và bảo đảm quyền khiếu nại của các bên liên quan, Luật Thi hành án hình sự 2025 yêu cầu trong trường hợp Tòa án không chấp nhận đề nghị hoãn chấp hành án phạt tù (khoản 2 Điều 18) hoặc tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù (khoản 3 Điều 32) thì phải ban hành quyết định không chấp nhận bằng văn bản, thay vì chỉ ban hành văn bản thông báo như trước đây.

Quyết định này là căn cứ pháp lý quan trọng để Viện kiểm sát thực hiện quyền kháng nghị theo quy định. Trong trường hợp Viện kiểm sát kháng nghị, Tòa án có trách nhiệm trả lời bằng văn bản trong thời hạn 15 ngày kể từ ngày nhận được kháng nghị. Nếu Tòa án không nhất trí với kháng nghị thì có quyền khiếu nại lên Viện kiểm sát cấp trên trực tiếp (khoản 4 Điều 150).

Có thể thấy, những cải cách toàn diện từ Luật Thi hành án hình sự 2025 và sự chỉ đạo sát sao của Tòa án nhân dân tối cao tại Công văn 378/TANDTC-PC đã tạo ra một hành lang pháp lý thông thoáng, nhân đạo, bảo đảm mọi thủ tục thi hành án hình sự được giải quyết nhanh chóng, chính xác và đúng pháp luật.