Hệ thống pháp luật Việt Nam vừa ghi nhận một bước tiến mang tính lịch sử trong việc hoàn thiện cơ chế xét xử và áp dụng pháp luật thống nhất. Bước sang đầu năm 2026, Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân Tối cao đã chính thức thông qua và công bố danh mục 10 án lệ mới. Đây không chỉ là những hướng dẫn nghiệp vụ thuần túy dành cho Thẩm phán, mà còn là công cụ pháp lý sắc bén giúp người dân và doanh nghiệp dự báo chính xác kết quả giải quyết các tranh chấp phức tạp.

Căn cứ pháp lý và bối cảnh áp dụng án lệ trong kỷ nguyên mới

Việc lựa chọn và công bố 10 án lệ này được thực hiện dựa trên những tiêu chuẩn khắt khe quy định tại Luật Tổ chức Tòa án nhân dân 2024. Quy trình này đảm bảo rằng mỗi bản án được chọn làm án lệ đều phải chứa đựng lập luận pháp lý chuẩn mực, có tính chất làm rõ những quy định còn chưa cụ thể hoặc có cách hiểu khác nhau trong các văn bản quy phạm pháp luật.

Đặc biệt, quy trình lựa chọn đã được tối ưu hóa theo Nghị quyết 04/2019/NQ-HĐTP và các nội dung sửa đổi mới nhất tại Nghị quyết 02/2025/NQ-HĐTP. Theo Quyết định 339/QĐ-CA, kể từ ngày 01/02/2026, các Tòa án trên toàn quốc bắt buộc phải nghiên cứu và áp dụng các án lệ này khi xét xử các vụ việc có tình tiết tương tự.

Lĩnh vực Hình sự: Siết chặt trách nhiệm và làm rõ tình tiết tăng nặng

Trong đợt công bố này, các án lệ về hình sự đóng vai trò then chốt trong việc cụ thể hóa các quy định của Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017). Các án lệ tập trung vào việc bảo vệ tính mạng con người và tính nghiêm minh của các quyết định hành chính.

• Án lệ 73/2025/AL: Giải quyết một tình huống gây nhiều tranh cãi về tình tiết "cố tình thực hiện tội phạm đến cùng". Án lệ khẳng định: Nếu bị cáo không chỉ thực hiện hành vi nguy hiểm mà còn chủ động ngăn cản, đe dọa người khác khi họ đang cố gắng cứu giúp nạn nhân, thì đây là biểu hiện rõ rệt của sự tàn ác và quyết tâm phạm tội, cần phải bị xử lý với khung hình phạt nghiêm khắc nhất.
• Án lệ 74/2025/AL: Một lời cảnh báo về tính thượng tôn pháp luật. Hành vi tự ý lấy lại tài sản của chính mình khi tài sản đó đang bị cơ quan chức năng tạm giữ hợp pháp vẫn bị coi là tội trộm cắp tài sản. Điều này nhấn mạnh rằng quyền sở hữu không đứng trên các quyết định tố tụng và hành chính của Nhà nước.
• Án lệ 76/2025/AL: Làm rõ quy định về tịch thu phương tiện phạm tội. Đối với xe ô tô chưa làm thủ tục sang tên nhưng có đủ căn cứ xác định thuộc sở hữu thực tế của bị cáo, Tòa án có quyền tịch thu sung công quỹ nhà nước thay vì trả lại cho chủ cũ trên giấy tờ.

Đột phá trong tranh chấp Dân sự và Kinh doanh bảo hiểm

Các án lệ dân sự mới dựa trên nền tảng của Bộ luật Dân sự 2015 đã mang lại những giải pháp thực tiễn cho các tranh chấp thường gặp trong đời sống kinh tế.

Nguyên tắc trung thực tuyệt đối trong bảo hiểm

Án lệ 77/2025/AL thiết lập một tiêu chuẩn mới cho thị trường bảo hiểm. Nếu bên mua bảo hiểm cố ý che giấu tình trạng bệnh lý hiểm nghèo có sẵn khi ký hợp đồng, doanh nghiệp bảo hiểm hoàn toàn có quyền từ chối bồi thường khi sự kiện bảo hiểm xảy ra. Án lệ này bảo vệ sự minh bạch và công bằng, tránh việc trục lợi bảo hiểm gây thiệt hại cho hệ thống tài chính.

Minh bạch hóa tài sản chung vợ chồng và hợp đồng đặt cọc

Trong lĩnh vực hôn nhân gia đình, Án lệ 82/2025/AL xác định rằng tài sản dù hình thành trước khi kết hôn nhưng nếu các bên có thỏa thuận bằng văn bản hoặc có hành vi thể hiện ý chí nhập vào khối tài sản chung thì vẫn được công nhận là tài sản chung của vợ chồng. Bên cạnh đó, Án lệ 79/2025/AL tháo gỡ nút thắt cho thị trường bất động sản khi khẳng định hợp đồng đặt cọc vẫn có hiệu lực pháp lý ngay cả khi tài sản đang được thế chấp tại ngân hàng, miễn là bên nhận đặt cọc có quyền định đoạt hoặc được ủy quyền hợp pháp.

"Việc áp dụng án lệ không chỉ giúp rút ngắn thời gian xét xử mà còn loại bỏ sự tùy tiện, giúp người dân có thể tiên liệu được phán quyết của Tòa án, từ đó thúc đẩy việc hòa giải và giảm bớt áp lực cho hệ thống tư pháp."

Lời khuyên pháp lý từ chuyên gia cho năm 2026

Với sự xuất hiện của 10 án lệ mới, người dân và doanh nghiệp cần chủ động thay đổi tư duy pháp lý:

1. Rà soát lại các giao dịch dân sự: Đặc biệt là các hợp đồng đặt cọc mua bán nhà đất và các thỏa thuận về tài sản trong hôn nhân để đảm bảo phù hợp với các lập luận pháp lý mới của án lệ.
2. Tuyệt đối trung thực khi tham gia bảo hiểm: Mọi sự gian dối về sức khỏe đều có thể dẫn đến việc mất trắng quyền lợi bảo hiểm sau này.
3. Tham vấn luật sư khi có tranh chấp: Đừng chỉ nhìn vào điều luật khô khan, hãy yêu cầu luật sư đối chiếu tình huống của bạn với các án lệ hiện hành để tìm ra phương án bảo vệ quyền lợi tối ưu nhất.

Sự năng động của TAND Tối cao trong việc liên tục cập nhật án lệ cho thấy nỗ lực không ngừng nghỉ của ngành Tòa án trong việc thích ứng với sự biến chuyển nhanh chóng của xã hội, hướng tới một nền tư pháp hiện đại, công bằng và nghiêm minh.