Nghị quyết 04/2019/NQ-HĐTP do Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao ban hành ngày 23 tháng 5 năm 2019 và chính thức có hiệu lực thi hành từ ngày 15 tháng 7 năm 2019. Nghị quyết này thay thế Nghị quyết số 03/2015/NQ-HĐTP, mang lại những cải tiến quan trọng trong quy trình lựa chọn, công bố và áp dụng án lệ tại Việt Nam. Dưới đây là tóm tắt chi tiết và chuyên sâu toàn bộ các nội dung cốt lõi của văn bản pháp luật này.

- Khái niệm và tiêu chí lựa chọn án lệ

Nghị quyết đưa ra định nghĩa pháp lý chuẩn xác về án lệ và thiết lập các tiêu chuẩn nghiêm ngặt để một phán quyết có thể được phát triển thành án lệ:

• Khái niệm án lệ: Là những lập luận, phán quyết trong bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án về một vụ việc cụ thể, được Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao lựa chọn và được Chánh án Tòa án nhân dân tối cao công bố nhằm mục đích để các Tòa án nghiên cứu, áp dụng thống nhất trong xét xử.
• Tiêu chí lựa chọn: Bản án, quyết định được chọn làm án lệ phải đáp ứng đầy đủ 03 tiêu chí cốt lõi: có giá trị làm rõ quy định của pháp luật còn có cách hiểu khác nhau, phân tích, giải thích các vấn đề, sự kiện pháp lý và chỉ ra nguyên tắc, đường lối xử lý, quy phạm pháp luật cần áp dụng trong một vụ việc cụ thể hoặc thể hiện lẽ công bằng đối với những vấn đề chưa có điều luật quy định cụ thể; có tính chuẩn mực; và có giá trị hướng dẫn áp dụng thống nhất pháp luật trong xét xử.

- Quy trình đề xuất và lấy ý kiến đối với dự thảo án lệ

Quy trình đề xuất và lấy ý kiến được thiết kế nhằm huy động tối đa trí tuệ tập thể từ xã hội và giới chuyên môn:

• Đề xuất phát triển án lệ: Mọi cá nhân, cơ quan, tổ chức đều có quyền gửi đề xuất các bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật đáp ứng tiêu chí về Tòa án nhân dân tối cao để xem xét. Song song đó, các Tòa án có trách nhiệm chủ động rà soát, phát hiện các phán quyết phù hợp của Tòa án mình để gửi đề xuất.
• Lấy ý kiến rộng rãi: Bản án, quyết định được đề xuất cùng dự thảo án lệ phải được đăng tải công khai trên Cổng thông tin điện tử của Tòa án nhân dân tối cao trong thời hạn 30 ngày để các Tòa án, chuyên gia, nhà khoa học, nhà hoạt động thực tiễn và nhân dân tham gia góp ý. Quy định này không áp dụng bắt buộc đối với các trường hợp án lệ do Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao, Ủy ban Thẩm phán Tòa án nhân dân cấp cao hoặc Hội đồng Thẩm phán đề xuất trực tiếp.
• Lấy ý kiến Hội đồng tư vấn: Trên cơ sở kết quả lấy ý kiến rộng rãi, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao sẽ xem xét và quyết định việc lấy ý kiến của Hội đồng tư vấn án lệ.

- Cơ cấu và vai trò của Hội đồng tư vấn án lệ

Hội đồng tư vấn án lệ đóng vai trò là cơ quan phản biện chuyên môn sâu sắc trước khi án lệ được trình Hội đồng Thẩm phán thông qua:

• Thành phần Hội đồng: Do Chánh án Tòa án nhân dân tối cao thành lập, gồm ít nhất 09 thành viên. Chủ tịch Hội đồng là Chủ tịch Hội đồng khoa học Tòa án nhân dân tối cao, 01 Phó Chủ tịch là Phó Chủ tịch Hội đồng khoa học Tòa án nhân dân tối cao. Các thành viên khác gồm đại diện Bộ Tư pháp, Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Liên đoàn Luật sư Việt Nam, các cơ quan tổ chức liên quan, các chuyên gia pháp luật và đại diện Vụ Pháp chế và Quản lý khoa học (kiêm Thư ký).
• Trường hợp đặc biệt: Đối với các án lệ về lĩnh vực hình sự, thành phần Hội đồng tư vấn bắt buộc phải có thêm đại diện Cơ quan điều tra của Bộ Công an, Bộ Quốc phòng hoặc Viện kiểm sát nhân dân tối cao.
• Phương thức hoạt động: Hội đồng tiến hành thảo luận, cho ý kiến thông qua phiên họp trực tiếp hoặc bằng văn bản. Chủ tịch Hội đồng quyết định phương thức lấy ý kiến và báo cáo kết quả tư vấn lên Chánh án Tòa án nhân dân tối cao.

- Thủ tục thông qua và công bố án lệ

Quy trình thông qua và công bố án lệ được thực hiện chặt chẽ nhằm bảo đảm tính pháp lý cao nhất:

• Thông qua án lệ: Chánh án Tòa án nhân dân tối cao tổ chức phiên họp toàn thể Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao để thảo luận và biểu quyết. Phiên họp chỉ hợp lệ khi có ít nhất 2/3 tổng số thành viên tham gia và án lệ chỉ được thông qua khi được quá nửa tổng số thành viên Hội đồng Thẩm phán biểu quyết tán thành.
• Các nguồn án lệ được xem xét thông qua: Bao gồm án lệ phát triển từ bản án đã qua thủ tục lấy ý kiến rộng rãi; án lệ do Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đề xuất; án lệ do Ủy ban Thẩm phán Tòa án nhân dân cấp cao đề xuất; hoặc án lệ do Hội đồng Thẩm phán tự lựa chọn khi xét xử giám đốc thẩm, tái thẩm.
• Công bố án lệ: Chánh án Tòa án nhân dân tối cao ban hành quyết định công bố án lệ. Nội dung công bố phải cấu trúc rõ ràng gồm: số, tên án lệ; bản án gốc; tình huống pháp lý và giải pháp pháp lý; quy định pháp luật liên quan; từ khóa; các tình tiết vụ án và nội dung chi tiết của án lệ. Án lệ sau đó được đăng tải trên Cổng thông tin điện tử, gửi cho các Tòa án và đưa vào Tuyển tập án lệ để xuất bản.

- Nguyên tắc áp dụng án lệ trong xét xử

Nghị quyết quy định cụ thể trách nhiệm và kỹ thuật áp dụng án lệ của Thẩm phán và Hội thẩm:

• Thời điểm áp dụng: Án lệ được nghiên cứu, áp dụng trong xét xử sau 30 ngày kể từ ngày công bố.
• Nguyên tắc áp dụng: Khi xét xử, Thẩm phán và Hội thẩm bắt buộc phải nghiên cứu, áp dụng án lệ để bảo đảm những vụ việc có tình huống pháp lý tương tự thì phải được giải quyết như nhau.
• Nghĩa vụ giải trình: Trường hợp vụ việc đang giải quyết có tình huống pháp lý tương tự với án lệ nhưng Tòa án quyết định không áp dụng án lệ đó thì phải nêu rõ, phân tích cụ thể lý do không áp dụng trong bản án, quyết định của Tòa án.
• Kỹ thuật viện dẫn: Khi áp dụng án lệ, Tòa án phải viện dẫn, phân tích rõ số, tên án lệ, tình huống pháp lý, giải pháp pháp lý của án lệ và đối chiếu với tình huống thực tế của vụ việc đang giải quyết trong phần "Nhận định của Tòa án". Có thể trích dẫn một phần hoặc toàn bộ nội dung án lệ để làm rõ lập luận.

- Quy trình và thủ tục bãi bỏ án lệ

Để bảo đảm hệ thống án lệ luôn phù hợp với thực tiễn và sự thay đổi của hệ thống pháp luật, quy trình bãi bỏ được quy định như sau:

• Các trường hợp bãi bỏ: Án lệ đương nhiên bị bãi bỏ nếu không còn phù hợp do có sự thay đổi của pháp luật. Hội đồng Thẩm phán sẽ xem xét quyết định bãi bỏ án lệ trong trường hợp án lệ không còn phù hợp do chuyển biến tình hình thực tế, hoặc bản án/quyết định gốc phát triển thành án lệ đã bị hủy, sửa toàn bộ hoặc một phần liên quan đến án lệ.
• Thủ tục bãi bỏ: Mọi cá nhân, cơ quan, tổ chức có quyền kiến nghị bãi bỏ án lệ. Tòa án đã hủy, sửa bản án gốc phải báo cáo bằng văn bản kèm quyết định hủy, sửa về Tòa án nhân dân tối cao trong vòng 05 ngày làm việc.
• Thời hạn giải quyết: Trong vòng 30 ngày kể từ ngày nhận được kiến nghị hoặc báo cáo, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao phải tổ chức phiên họp toàn thể Hội đồng Thẩm phán để biểu quyết bãi bỏ án lệ (áp dụng nguyên tắc biểu quyết quá bán). Chánh án sau đó ban hành thông báo bãi bỏ án lệ, xác định rõ thời điểm bãi bỏ và đăng tải công khai trên Cổng thông tin điện tử.

- Điều khoản thi hành và các biểu mẫu ban hành kèm theo

Nghị quyết chuẩn hóa các văn bản hành chính liên quan và phân công trách nhiệm tổ chức thực hiện:

• Hệ thống biểu mẫu chuẩn: Ban hành kèm theo 03 biểu mẫu gồm: Biên bản phiên họp lựa chọn, thông qua án lệ (Mẫu số 01-AL); Quyết định về việc công bố án lệ (Mẫu số 02-AL); Thông báo về việc bãi bỏ án lệ (Mẫu số 03-AL).
• Đơn vị thường trực: Giao Vụ Pháp chế và Quản lý khoa học thuộc Tòa án nhân dân tối cao làm đơn vị thường trực tham mưu, giúp việc cho Chánh án và Hội đồng Thẩm phán trong toàn bộ công tác rà soát, lựa chọn, công bố và áp dụng án lệ.
• Giải quyết vướng mắc: Trong quá trình thực hiện, nếu phát sinh vướng mắc, các đơn vị cần kịp thời phản ánh về Tòa án nhân dân tối cao để được giải thích hoặc hướng dẫn bổ sung kịp thời.