Trong kỷ nguyên số, việc chia sẻ và sử dụng các tác phẩm sáng tạo trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết. Tuy nhiên, điều này cũng kéo theo những tranh chấp pháp lý phức tạp về quyền tác giả. Khái niệm "Sử dụng hợp lý" (Fair Use) ra đời như một cơ chế cân bằng giữa quyền lợi của chủ sở hữu tác phẩm và nhu cầu tiếp cận thông tin của cộng đồng. Thế nhưng, ranh giới giữa việc sử dụng đúng luật và hành vi xâm phạm bản quyền thường rất mong manh.

Vụ kiện tại Hoa Kỳ: Khi sự sáng tạo bị đánh tráo bởi mục đích thương mại

Một trong những vụ kiện điển hình về quyền tác giả tại Mỹ liên quan đến nhiếp ảnh gia Elliot McGucken và công ty Pub Ocean Ltd. McGucken đã chụp những bức ảnh hiếm hoi về một hồ nước phù du hình thành tại Thung lũng Chết sau trận mưa lớn năm 2019. Pub Ocean sau đó đã sử dụng 12 bức ảnh này trong một bài báo mà không hề xin phép.

Mặc dù Tòa án địa hạt ban đầu cho rằng đây là hành vi "sử dụng hợp lý", nhưng Tòa phúc thẩm khu vực chín đã đảo ngược phán quyết này. Tòa án đã dựa trên 4 yếu tố cốt lõi để xác định hành vi xâm phạm:

• Mục đích sử dụng: Pub Ocean sử dụng ảnh cho mục đích thương mại và không tạo ra giá trị biến đổi mới cho tác phẩm.
• Bản chất tác phẩm: Những bức ảnh mang tính sáng tạo nghệ thuật cao, không chỉ đơn thuần là ghi chép sự thật.
• Lượng và chất: Việc sao chép toàn bộ 12 bức ảnh mà không có lý do chính đáng là quá mức cần thiết.
• Ảnh hưởng thị trường: Hành vi này trực tiếp làm tổn hại đến khả năng cấp phép bản quyền của tác giả.

Tranh chấp tại Việt Nam: "Trích dẫn hợp lý" hay sao chép trái phép?

Tại Việt Nam, một vụ kiện gây xôn xao dư luận năm 2007 giữa ông Nguyễn Quảng Tuân và ông Đào Thái Tôn cũng đặt ra bài toán tương tự. Bị đơn đã đưa nguyên văn 4 bài nghiên cứu của nguyên đơn vào cuốn sách của mình với lý lẽ rằng đây là hành vi "trích dẫn" để phục vụ tranh luận khoa học.

Sự khác biệt trong nhận định giữa tòa sơ thẩm (cho rằng xâm phạm) và tòa phúc thẩm (cho rằng là trích dẫn hợp lý) đã tạo nên nhiều luồng ý kiến trái chiều. Nhiều chuyên gia cho rằng, việc in nguyên văn toàn bộ tác phẩm không thể coi là "trích dẫn" theo đúng nghĩa đen và tinh thần của pháp luật về sở hữu trí tuệ.

Quy định về "Sử dụng hợp lý" theo Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam

Mặc dù thuật ngữ "Fair Use" không xuất hiện trực tiếp, nhưng Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (được sửa đổi, bổ sung qua các năm) đã quy định rất rõ về các trường hợp ngoại lệ.

Cụ thể, tại Điều 25 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, các trường hợp sử dụng tác phẩm đã công bố không phải xin phép, không phải trả tiền bản quyền bao gồm:

"a) Tự sao chép một bản để nghiên cứu khoa học, học tập của cá nhân và không nhằm mục đích thương mại...
b) Trích dẫn hợp lý tác phẩm mà không làm sai ý tác giả để bình luận, giới thiệu hoặc minh họa trong tác phẩm của mình;..."

Tuy nhiên, việc sử dụng này phải đáp ứng điều kiện không làm ảnh hưởng đến việc khai thác bình thường tác phẩm và không gây thiệt hại bất hợp lý đến quyền lợi của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả.

Lời khuyên pháp lý: Để tránh những rắc rối không đáng có, cá nhân và tổ chức khi sử dụng tác phẩm của người khác cần xác định rõ mục đích sử dụng, liều lượng trích dẫn và luôn ghi rõ nguồn gốc, tên tác giả. Trong trường hợp sử dụng cho mục đích thương mại, việc xin phép và thỏa thuận nhuận bút là yêu cầu bắt buộc để đảm bảo tính thượng tôn pháp luật.