Trong thực tế giải quyết các vụ án hình sự, không ít trường hợp sau khi đã gửi đơn yêu cầu khởi tố, người bị hại hoặc người đại diện hợp pháp lại muốn rút đơn vì nhiều lý do khác nhau như: đã nhận được bồi thường, hai bên tự nguyện hòa giải hoặc do mối quan hệ thân thiết. Tuy nhiên, liệu việc rút đơn có đồng nghĩa với việc bị can, bị cáo sẽ hoàn toàn thoát tội? Câu trả lời nằm ở những quy định khắt khe của pháp luật tố tụng hiện hành.

Luật sư tư vấn về quyền rút đơn yêu cầu khởi tố vụ án hình sự (ảnh minh họa)

Những tội danh nào được phép "đình chỉ" khi bị hại rút đơn?

Theo quy định tại khoản 1 Điều 155 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 (được sửa đổi, bổ sung năm 2021), cơ quan tiến hành tố tụng chỉ được khởi tố vụ án hình sự đối với một số tội danh cụ thể khi có yêu cầu của bị hại hoặc người đại diện của bị hại. Các tội danh này bao gồm:

• Tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác (Điều 134);
• Tội hiếp dâm (Điều 141);
• Tội cưỡng dâm (Điều 143);
• Tội làm nhục người khác (Điều 155);
• Tội vu khống (Điều 156)...

Lưu ý quan trọng: Việc rút đơn chỉ có giá trị đình chỉ vụ án nếu hành vi phạm tội thuộc Khoản 1 của các điều luật nêu trên. Nếu hành vi phạm tội rơi vào các khoản tăng nặng (Khoản 2, 3, 4...), vụ án vẫn sẽ được tiến hành tố tụng bình thường dù người bị hại có rút đơn hay không.

"Trường hợp người đã yêu cầu khởi tố rút yêu cầu thì vụ án phải được đình chỉ, trừ trường hợp có căn cứ xác định người đã yêu cầu rút yêu cầu khởi tố trái với ý muốn của họ do bị ép buộc, cưỡng bức thì tuy người đã yêu cầu khởi tố rút yêu cầu, Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án vẫn tiếp tục tiến hành tố tụng đối với vụ án."

— Trích khoản 2 Điều 155 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015

Hội đồng xét xử xem xét các tình tiết giảm nhẹ khi bị hại rút đơn (ảnh minh họa)

Thời điểm vàng để rút đơn yêu cầu khởi tố

Pháp luật không giới hạn cứng nhắc thời điểm rút đơn, nhưng hiệu quả pháp lý sẽ khác nhau tùy vào giai đoạn tố tụng:

• Giai đoạn điều tra, truy tố: Nếu rút đơn tự nguyện, vụ án sẽ được đình chỉ ngay từ giai đoạn này, bị can không phải ra tòa.
• Giai đoạn xét xử sơ thẩm: Người bị hại có quyền rút yêu cầu tại phiên tòa sơ thẩm trước khi Hội đồng xét xử vào nghị án. Lúc này, Tòa án sẽ ra quyết định đình chỉ vụ án.
• Giai đoạn phúc thẩm: Đây là điểm gây nhiều tranh cãi. Thông thường, nếu sau khi xét xử sơ thẩm bị hại mới rút đơn, Tòa án cấp phúc thẩm thường chỉ xem xét đây là một tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự chứ không đình chỉ vụ án, trừ một số trường hợp đặc biệt theo quy định.

Hậu quả pháp lý: Một đi không trở lại

Một trong những quy định quan trọng nhất mà người bị hại cần lưu ý là quyền yêu cầu khởi tố lại. Theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, một khi người bị hại hoặc người đại diện đã tự nguyện rút yêu cầu khởi tố thì không có quyền yêu cầu khởi tố lại, trừ trường hợp chứng minh được việc rút đơn là do bị ép buộc hoặc cưỡng bức.

Do đó, trước khi đặt bút ký vào đơn xin rút yêu cầu khởi tố (thường gọi là đơn bãi nại), người bị hại cần cân nhắc kỹ lưỡng về việc quyền lợi của mình đã được đảm bảo thỏa đáng hay chưa, tránh trường hợp "tiền mất tật mang" khi đối phương không thực hiện đúng cam kết sau khi vụ án đã bị đình chỉ.

Tóm lại, việc rút đơn yêu cầu khởi tố là một quyền dân sự quan trọng trong tố tụng hình sự, thể hiện tính nhân văn và sự tôn trọng ý chí của người bị hại. Tuy nhiên, để quyền này được thực hiện đúng và bảo vệ được lợi ích hợp pháp, các bên cần nắm rõ các điều kiện về tội danh và thời điểm thực hiện theo đúng quy định của Điều 155 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015.