Trong đời sống xã hội, việc vay mượn tài sản, đặc biệt là tiền bạc, là một giao dịch dân sự phổ biến nhằm giải quyết các nhu cầu tài chính tức thời. Tuy nhiên, ranh giới giữa một giao dịch dân sự hợp pháp và hành vi vi phạm pháp luật, thậm chí là tội phạm hình sự, lại nằm ở chính mức lãi suất mà các bên thỏa thuận. Nếu không nắm rõ các quy định của Bộ luật Dân sự 2015 và Bộ luật Hình sự 2015, người cho vay rất dễ sa chân vào vòng lao lý với tội danh "Cho vay lãi nặng".

Mức lãi suất trần 20%/năm: Giới hạn đỏ trong giao dịch dân sự

Để bảo vệ quyền lợi của bên vay và đảm bảo sự ổn định của thị trường tài chính, pháp luật Việt Nam đã thiết lập một "trần" lãi suất cụ thể. Theo quy định tại khoản 1 Điều 468 Bộ luật Dân sự 2015, lãi suất vay do các bên thỏa thuận nhưng không được vượt quá 20%/năm của khoản tiền vay, trừ trường hợp luật khác có liên quan quy định khác.

"1. Lãi suất vay do các bên thỏa thuận. Trường hợp các bên có thỏa thuận về lãi suất thì lãi suất theo thỏa thuận không được vượt quá 20%/năm của khoản tiền vay, trừ trường hợp luật khác có liên quan quy định khác..."

Việc vượt quá con số 20%/năm này không chỉ khiến phần lãi suất vượt quá không có hiệu lực pháp luật mà còn là căn cứ quan trọng để cơ quan chức năng xem xét các dấu hiệu của tội phạm hình sự nếu mức lãi suất đạt đến ngưỡng nhất định.

Khi nào hành vi cho vay lãi cao trở thành tội phạm hình sự?

Không phải mọi trường hợp cho vay quá 20%/năm đều bị đi tù. Tuy nhiên, nếu mức lãi suất này cao gấp nhiều lần quy định và thu lợi bất chính lớn, chủ nợ sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Cụ thể, Điều 201 Bộ luật Hình sự 2015 (đã được sửa đổi, bổ sung năm 2017) quy định về tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự như sau:

• Cấu thành tội phạm: Cho vay với lãi suất gấp 05 lần mức lãi suất cao nhất quy định trong Bộ luật Dân sự (tức là từ 100%/năm trở lên).
• Điều kiện kèm theo: Thu lợi bất chính từ 30.000.000 đồng trở lên hoặc đã bị xử phạt vi phạm hành chính/kết án về tội này mà chưa được xóa án tích.

Các khung hình phạt cụ thể

Tùy vào mức độ thu lợi bất chính, người phạm tội có thể đối mặt với các hình phạt sau:

1. Khung 1: Phạt tiền từ 50.000.000 đồng đến 200.000.000 đồng hoặc phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm nếu thu lợi bất chính từ 30.000.000 đồng đến dưới 100.000.000 đồng.
2. Khung 2: Phạt tiền từ 200.000.000 đồng đến 1.000.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm nếu thu lợi bất chính từ 100.000.000 đồng trở lên.

Ngoài ra, người phạm tội còn có thể bị phạt tiền bổ sung, cấm đảm nhiệm chức vụ hoặc cấm hành nghề từ 01 đến 05 năm.

Lời khuyên pháp lý cho người dân

Trong bối cảnh các hoạt động "tín dụng đen" diễn biến phức tạp như hiện nay (năm 2018), người dân cần hết sức tỉnh táo khi thực hiện các giao dịch vay mượn. Đối với người cho vay, việc ham lợi nhuận cao trước mắt có thể dẫn đến những hậu quả pháp lý thảm khốc, đánh mất tự do và danh dự. Đối với người vay, cần tìm đến các tổ chức tín dụng uy tín hoặc nắm vững quy định về lãi suất để bảo vệ bản thân trước các yêu sách "cắt cổ" của chủ nợ.

Mọi thỏa thuận về lãi suất cần được lập thành văn bản rõ ràng, tuân thủ nghiêm ngặt quy định của Bộ luật Dân sự 2015 để đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của các bên trước pháp luật.