Trước làn sóng thứ tư của đại dịch Covid-19 vào tháng 8/2021, ngành Tòa án Việt Nam đang đứng trước bước ngoặt lịch sử với hình thức xét xử trực tuyến. Đây không chỉ là giải pháp tình thế để đảm bảo tiến độ giải quyết vụ án mà còn là thách thức lớn đối với các Luật sư trong việc bảo vệ quyền lợi thân chủ qua không gian số. Tuy nhiên, tại thời điểm này, hệ thống pháp luật vẫn đang trong quá trình hoàn thiện các quy định cụ thể về thủ tục xét xử online, đòi hỏi người Luật sư phải vận dụng linh hoạt các kỹ năng tố tụng sẵn có.

Thách thức từ một hình thức tố tụng 'không tiền khoáng hậu'

Việc chuyển từ phòng xử án truyền thống sang không gian ảo gây ra không ít cản trở cho hoạt động nghề nghiệp của Luật sư. Theo quy định tại Luật Luật sư 2006, Luật sư có quyền và nghĩa vụ thu thập chứng cứ, tiếp xúc thân chủ và tham gia tranh tụng để bảo vệ công lý. Tuy nhiên, trong môi trường trực tuyến, việc tiếp xúc riêng với thân chủ để thống nhất phương án bào chữa trở nên khó khăn hơn bao giờ hết do các rào cản về hạ tầng công nghệ và tính bảo mật thông tin.

Luật sư buộc phải thích nghi với việc nghiên cứu hồ sơ vụ án qua các bản quét (scan) kỹ thuật số thay vì hồ sơ giấy truyền thống. Điều này đòi hỏi sự tỉ mỉ và khả năng quản lý dữ liệu khoa học để không bỏ sót bất kỳ tình tiết quan trọng nào có lợi cho thân chủ.

Công tác chuẩn bị: Chìa khóa thành công của Luật sư

Để một phiên tòa trực tuyến diễn ra suôn sẻ, công tác chuẩn bị của Luật sư cần được nâng lên một tầm cao mới. Không chỉ dừng lại ở việc soạn thảo bản luận cứ, Luật sư cần đảm bảo các yếu tố kỹ thuật như đường truyền internet ổn định, thiết bị ghi âm, ghi hình đạt chuẩn và một không gian làm việc chuyên nghiệp, yên tĩnh.

Đặc biệt, Luật sư cần chủ động phối hợp với Thư ký phiên tòa để nắm bắt danh sách những người được triệu tập. Việc ghi chép cẩn thận ai có mặt, ai vắng mặt là cực kỳ quan trọng. Nếu sự vắng mặt của một nhân chứng hoặc người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan gây bất lợi cho thân chủ, Luật sư phải sẵn sàng đưa ra ý kiến đề nghị hoãn phiên tòa ngay lập tức để đảm bảo tính khách quan theo đúng tinh thần của Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 hoặc Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015.

Kỹ năng xét hỏi và tranh luận trong môi trường ảo

Trong phần xét hỏi, Luật sư cần tập trung cao độ để theo dõi từng lời khai qua màn hình. Do hạn chế về giao tiếp phi ngôn ngữ (ánh mắt, cử chỉ), Luật sư phải lắng nghe kỹ âm thanh và quan sát biểu cảm khuôn mặt của người trả lời để kịp thời phát hiện những mâu thuẫn. Việc ghi chép diễn biến phiên tòa cần được thực hiện song song để bổ sung vào kế hoạch xét hỏi đã chuẩn bị trước đó.

Đối với phần tranh luận, lời bào chữa cần được trình bày một cách trọng tâm, súc tích. Trong không gian trực tuyến, sự tập trung của Hội đồng xét xử có thể bị ảnh hưởng bởi các yếu tố kỹ thuật, do đó Luật sư nên tránh trình bày tràn lan, dông dài. Hãy sử dụng các lập luận chặt chẽ, viện dẫn chính xác các điều luật như Luật Tố tụng Hành chính 2015 khi giải quyết các khiếu kiện hành chính để tăng tính thuyết phục.

Quyền của người bào chữa được quy định rõ tại Điều 73 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015, bao gồm việc có mặt khi lấy lời khai, hỏi bị can, bị cáo và tham gia tranh luận tại phiên tòa. Những quyền này phải được đảm bảo tuyệt đối dù phiên tòa diễn ra dưới hình thức nào.

Giám sát tính khách quan và đúng luật của phiên tòa

Nhiệm vụ quan trọng nhất của Luật sư tại phiên tòa trực tuyến là giám sát việc tuân thủ các thủ tục tố tụng. Hình ảnh và âm thanh phải được lưu lại đầy đủ, công khai để không làm ảnh hưởng đến quyền lợi hợp pháp của người tham gia tố tụng. Luật sư cần kiên quyết phản đối nếu phát hiện có dấu hiệu can thiệp vào đường truyền hoặc các hành vi vi phạm nội quy phiên tòa trực tuyến.

Kết thúc phiên tòa, Luật sư cần chốt lại những vấn đề cốt lõi nhất, đề nghị Hội đồng xét xử xem xét các tình tiết giảm nhẹ hoặc các chứng cứ gỡ tội một cách công tâm. Sự thành công của Luật sư trong giai đoạn chuyển đổi số này không chỉ nằm ở kiến thức pháp luật mà còn ở khả năng làm chủ công nghệ và bản lĩnh nghề nghiệp vững vàng.