Trong bối cảnh thị trường chứng khoán Việt Nam ngày càng phát triển, việc sử dụng cổ phiếu làm tài sản bảo đảm để vay vốn ngân hàng đã trở thành một nghiệp vụ tài chính phổ biến. Đây được xem là "đòn bẩy" giúp các nhà đầu tư xoay vòng vốn nhanh chóng mà không phải bán đi những mã cổ phiếu tiềm năng. Tuy nhiên, hành lang pháp lý xung quanh việc cầm cố cổ phiếu vay ngân hàng có những quy định khắt khe mà cả bên vay và bên cho vay cần đặc biệt lưu ý.

Cổ phiếu có được coi là tài sản hợp pháp để cầm cố vay vốn?

Nhiều nhà đầu tư thắc mắc liệu những con số trên bảng điện tử có thực sự được coi là tài sản để thế chấp hay không. Theo quy định tại Điều 309 Bộ luật Dân sự 2015, cầm cố tài sản là việc một bên giao tài sản thuộc sở hữu của mình cho bên kia để bảo đảm thực hiện nghĩa vụ.

Xét về bản chất, cổ phiếu hoàn toàn đáp ứng các tiêu chí của một loại tài sản bảo đảm. Cụ thể:

• Tại khoản 1 Điều 105 Bộ luật Dân sự 2015, tài sản bao gồm vật, tiền, giấy tờ có giá và quyền tài sản.
• Trong khi đó, khoản 2 Điều 4 Luật Chứng khoán 2019 khẳng định cổ phiếu là loại chứng khoán xác nhận quyền và lợi ích hợp pháp của người sở hữu đối với một phần vốn cổ phần của tổ chức phát hành.

Như vậy, dựa trên sự giao thoa giữa pháp luật dân sự và chứng khoán, cổ phiếu được công nhận là một loại "giấy tờ có giá" hoặc "quyền tài sản", do đó hoàn toàn có thể dùng để cầm cố tại các tổ chức tín dụng.

"Nút thắt" pháp lý khi cầm cố cổ phiếu là tài sản chung vợ chồng

Một tình huống thực tế thường gặp là cổ phiếu được hình thành trong thời kỳ hôn nhân nhưng chỉ đứng tên vợ hoặc chồng trên tài khoản chứng khoán. Vậy khi cầm cố có cần sự đồng ý của người còn lại?

Theo Điều 27 Nghị định 21/2021/NĐ-CP, trường hợp tài sản bảo đảm là tài sản chung của vợ chồng nhưng chỉ đứng tên một người thì người đó có quyền tự mình xác lập hợp đồng cầm cố, trừ khi giữa hai vợ chồng có thỏa thuận khác và bên nhận cầm cố đã được thông báo về thỏa thuận đó.

"Trường hợp tài sản bảo đảm thuộc sở hữu chung của vợ chồng mà theo quy định của pháp luật phải đăng ký quyền sở hữu, quyền sử dụng nhưng trong Giấy chứng nhận quyền sở hữu, quyền sử dụng chỉ ghi tên vợ hoặc chồng thì việc xác lập, thực hiện giao dịch bảo đảm thực hiện theo quy định tại Điều này."

Quy định này giúp đơn giản hóa thủ tục hành chính cho các nhà đầu tư cá nhân, đồng thời bảo vệ quyền lợi của ngân hàng khi giao dịch với người đứng tên tài sản.

Kịch bản xử lý cổ phiếu cầm cố khi nhà đầu tư "mất khả năng thanh toán"

Rủi ro lớn nhất khi cầm cố cổ phiếu chính là biến động thị trường. Nếu giá cổ phiếu sụt giảm sâu xuống dưới ngưỡng an toàn (margin call), ngân hàng có quyền xử lý tài sản để thu hồi nợ.

Căn cứ Điều 13 Nghị định 21/2021/NĐ-CP, việc mô tả tài sản bảo đảm là chứng khoán phải phù hợp với quy định của pháp luật về chứng khoán và thị trường chứng khoán. Khi đến hạn thanh toán mà bên vay không thực hiện nghĩa vụ, ngân hàng có thể bán cổ phiếu trực tiếp trên sàn giao dịch theo giá thị trường.

Tuy nhiên, ngân hàng bắt buộc phải thông báo cho bên bảo đảm trước khi tiến hành bán giải chấp, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận khác về thời hạn và phương thức xử lý. Điều này nhằm đảm bảo tính minh bạch và tránh gây thiệt hại không đáng có cho nhà đầu tư trong những phiên thị trường biến động bất thường.

Tóm lại, việc cầm cố cổ phiếu vay ngân hàng là một công cụ tài chính hữu hiệu nhưng cũng đầy rẫy rủi ro về giá. Nhà đầu tư cần nắm vững các quy định tại Bộ luật Dân sự 2015 và Luật Chứng khoán 2019 để bảo vệ quyền lợi của mình trong các giao dịch tín dụng.