Trong nhiều thập kỷ, người dân Việt Nam đã quen với việc đóng một mức phí vệ sinh môi trường cố định hàng tháng, bất kể lượng rác thải ra ít hay nhiều. Tuy nhiên, kỷ nguyên "phí cào bằng" đang dần khép lại để nhường chỗ cho nguyên tắc công bằng hơn: "Người gây ô nhiễm phải trả tiền". Đây là nội dung trọng tâm trong lộ trình thực hiện các quy định mới về quản lý chất thải rắn sinh hoạt.

Phân loại rác tại nguồn: Không còn là sự tự nguyện

Theo quy định tại Điều 75 Luật Bảo vệ môi trường 2020, hộ gia đình và cá nhân có trách nhiệm phân loại chất thải rắn sinh hoạt thành 03 loại chính:

• Chất thải rắn có khả năng tái sử dụng, tái chế;
• Chất thải thực phẩm;
• Chất thải rắn sinh hoạt khác.

Việc phân loại này không chỉ giúp giảm áp lực lên các bãi chôn lấp mà còn là căn cứ để tính giá dịch vụ thu gom. Đối với khu vực đô thị, việc chứa đựng rác trong bao bì đúng quy định là bắt buộc, trong khi khu vực nông thôn được khuyến khích thực hiện phù hợp với điều kiện hạ tầng địa phương.

Cách tính giá tiền rác mới: Xả nhiều trả nhiều

Thay vì thu phí theo đầu người hay hộ gia đình như trước, Thông tư 02/2022/TT-BTNMT hướng dẫn Ủy ban nhân dân cấp tỉnh xây dựng phương pháp tính giá dựa trên khối lượng hoặc thể tích. Cụ thể:

"Giá dịch vụ thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải rắn sinh hoạt từ hộ gia đình, cá nhân được tính toán dựa trên căn cứ: Khối lượng hoặc thể tích chất thải đã được phân loại; Loại bao bì, thiết bị lưu chứa chất thải..."

Điều này đồng nghĩa với việc nếu bạn phân loại tốt các loại rác tái chế (như chai nhựa, giấy, kim loại) để bán hoặc cho đi, lượng rác còn lại phải đóng phí sẽ giảm xuống đáng kể. Ngược lại, nếu xả rác bừa bãi hoặc không phân loại, chi phí bạn phải trả sẽ tăng lên theo số lượng bao bì sử dụng.

Quyền từ chối thu gom và chế tài xử phạt

Một trong những điểm mới đáng chú ý nhất tại Điều 77 Luật Bảo vệ môi trường 2020 là quyền của đơn vị thu gom. Theo đó, cơ sở thu gom, vận chuyển có quyền từ chối thu gom nếu hộ gia đình, cá nhân không phân loại rác hoặc không sử dụng bao bì đúng quy định.

Bên cạnh việc bị từ chối dịch vụ, người vi phạm còn có thể bị xử phạt hành chính. Theo Nghị định 08/2022/NĐ-CP và các văn bản liên quan, hành vi không phân loại rác tại nguồn sẽ bị phạt tiền, đồng thời hình ảnh vi phạm có thể được trích xuất từ camera an ninh để làm căn cứ xử lý nguội.

Mức giá tham khảo tại các địa phương hiện nay

Dù lộ trình tính phí theo khối lượng đang được triển khai, hiện nay các tỉnh thành vẫn áp dụng mức giá trần theo quy định riêng của địa phương để đảm bảo an sinh xã hội:

• Tại Hà Nội: Áp dụng theo Quyết định 54/2016/QĐ-UBND, mức thu đối với cá nhân cư trú tại các phường là 6.000 đồng/người/tháng; tại các xã, thị trấn là 3.000 đồng/người/tháng.
• Tại TP. Hồ Chí Minh: Theo Quyết định 20/2021/QĐ-UBND, giá dịch vụ bao gồm chi phí thu gom tại nguồn và chi phí vận chuyển, dao động tùy theo phương thức thu gom thủ công hay cơ giới.
• Tại Đà Nẵng: Mức giá được phân loại chi tiết theo vị trí nhà (mặt tiền hay kiệt hẻm) và loại hình cư trú (chung cư, nhà trọ), dao động từ 15.000 đến 30.000 đồng/hộ/tháng đối với hộ không kinh doanh.

Lời khuyên từ chuyên gia: Để thích nghi với quy định mới, mỗi cá nhân nên bắt đầu thói quen phân loại rác ngay từ hôm nay. Việc này không chỉ giúp bạn tránh được các rắc rối pháp lý và tiết kiệm chi phí trong tương lai mà còn là hành động thiết thực nhất để bảo vệ môi trường sống cho chính chúng ta.