Trong bối cảnh nắng nóng gay gắt kéo dài và tình trạng xâm nhập mặn diễn biến hết sức phức tạp tại nhiều địa phương trên cả nước vào giữa năm 2019, Chính phủ đã có những chỉ đạo quyết liệt nhằm giảm thiểu thiệt hại cho ngành nông nghiệp. Đặc biệt, việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng tại các vùng thiếu nước được xem là giải pháp sống còn để thích ứng với biến đổi khí hậu.

Mệnh lệnh khẩn cấp từ Chính phủ ứng phó thiên tai

Ngày 24/7/2019, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Công điện 897/CĐ-TTg về việc tập trung ứng phó với nắng nóng kéo dài, hạn hán và xâm nhập mặn tại khu vực Trung Bộ và Tây Nguyên. Theo đó, Thủ tướng yêu cầu Chủ tịch UBND các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương triển khai ngay các biện pháp cấp bách sau:

• Rà soát và điều chỉnh mùa vụ: Các địa phương cần chủ động điều chỉnh cơ cấu cây trồng phù hợp, kiên quyết chuyển đổi diện tích trồng lúa ở những vùng hạn hán, không đảm bảo nguồn nước tưới sang các loại cây trồng cạn có khả năng chịu hạn tốt hơn.
• Huy động nguồn lực trữ nước: Lắp đặt và vận hành tối đa các trạm bơm dã chiến, đào thêm ao, giếng, đắp đập tạm để ngăn mặn, giữ ngọt phục vụ sản xuất và sinh hoạt.
• Ưu tiên cấp nước sinh hoạt: Kiểm kê sát sao nguồn nước tại các hồ chứa, ưu tiên hàng đầu cho nước sinh hoạt của người dân, sau đó đến chăn nuôi gia súc và các ngành kinh tế trọng điểm.

Khung pháp lý về chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên đất lúa

Việc chuyển đổi từ đất trồng lúa sang các loại cây trồng khác không chỉ là giải pháp tình thế mà còn phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định pháp luật hiện hành. Tại thời điểm tháng 7/2019, hoạt động này được điều chỉnh chủ yếu bởi Nghị định 35/2015/NĐ-CP.

Theo Điều 4 Nghị định 35/2015/NĐ-CP, điều kiện chuyển đổi từ trồng lúa sang trồng cây hàng năm hoặc trồng lúa kết hợp nuôi trồng thủy sản bao gồm: Không làm mất đi các điều kiện phù hợp để trồng lúa trở lại; không làm biến dạng mặt bằng, không gây ô nhiễm, thoái hóa đất trồng lúa; phù hợp với kế hoạch chuyển đổi của cấp xã.

Đáng chú ý, vào ngày 11/07/2019, Chính phủ cũng đã ban hành Nghị định 62/2019/NĐ-CP (có hiệu lực từ 01/09/2019) nhằm sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 35. Văn bản mới này đã mở rộng phạm vi cho phép chuyển đổi sang cả cây lâu năm, tạo điều kiện linh hoạt hơn cho người nông dân trong việc lựa chọn loại hình canh tác bền vững.

Chính sách hỗ trợ và trách nhiệm của địa phương

Để khuyến khích người dân mạnh dạn chuyển đổi, Nhà nước đã có những chính sách hỗ trợ thiết thực. Theo quy định tại Điều 8 Nghị định 35/2015/NĐ-CP, ngân sách địa phương sẽ dành một phần kinh phí để hỗ trợ người trồng lúa áp dụng giống mới, tiến bộ kỹ thuật và công nghệ sản xuất hiện đại.

Thủ tướng cũng đặc biệt lưu ý các địa phương phải đảm bảo cung ứng đầy đủ giống cây rau, màu, giống lúa chất lượng cho vụ Đông Xuân 2019 - 2020. Đồng thời, ngành điện lực phải ưu tiên đảm bảo nguồn điện cho các trạm bơm hoạt động liên tục, không để xảy ra tình trạng gián đoạn nguồn nước tưới do thiếu điện.

Việc thực hiện nghiêm túc các chỉ đạo tại Công điện 897/CĐ-TTg không chỉ giúp giảm bớt thiệt hại trước mắt mà còn là bước đệm quan trọng trong chiến lược tái cơ cấu ngành nông nghiệp, hướng tới một nền sản xuất thông minh và thích ứng tốt hơn với những biến động khắc nghiệt của thời tiết.