Ngày 01/12/2021 đánh dấu một cột mốc quan trọng trong hệ thống pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam khi Luật sửa đổi Bộ luật Tố tụng hình sự 2021 chính thức có hiệu lực thi hành. Trong bối cảnh đại dịch COVID-19 vẫn đang diễn biến phức tạp, những điều chỉnh này không chỉ giúp tháo gỡ các nút thắt pháp lý mà còn tăng cường năng lực thực thi pháp luật ngay từ cơ sở.

1. Tạm đình chỉ giải quyết vụ án vì lý do bất khả kháng do dịch bệnh

Một trong những điểm mới đáng chú ý nhất là việc bổ sung căn cứ tạm đình chỉ việc giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố, tạm đình chỉ điều tra và tạm đình chỉ vụ án vì lý do bất khả kháng do thiên tai, dịch bệnh. Cụ thể, tại Điều 1 Luật sửa đổi Bộ luật Tố tụng hình sự 2021 đã bổ sung điểm c vào sau điểm b khoản 1 Điều 148 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015:

“c) Không thể kết thúc việc kiểm tra, xác minh để quyết định khởi tố hoặc không khởi tố vụ án vì lý do bất khả kháng do thiên tai, dịch bệnh.”

Quy định này cho phép các cơ quan tiến hành tố tụng có thêm cơ sở pháp lý để tạm dừng các hoạt động tố tụng khi không thể thực hiện được do các biện pháp giãn cách xã hội hoặc phong tỏa để phòng chống dịch. Điều này giúp tránh tình trạng vi phạm thời hạn tố tụng do những nguyên nhân khách quan mà con người không thể kiểm soát được.

Phiên tòa xét xử trong bối cảnh phòng chống dịch bệnh cuối năm 2021 (ảnh minh họa)

2. Bước ngoặt về thẩm quyền của lực lượng Công an xã

Bên cạnh việc điều chỉnh về thời hạn tố tụng, Luật mới còn tạo ra một bước ngoặt lớn đối với lực lượng Công an xã. Theo quy định tại khoản 3 Điều 146 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 (được sửa đổi, bổ sung năm 2021), Công an xã đã được nâng tầm thẩm quyền tương đương với Công an phường, thị trấn và Đồn Công an trong việc tiếp nhận, kiểm tra, xác minh sơ bộ tố giác, tin báo về tội phạm.

Cụ thể, lực lượng Công an xã hiện nay có trách nhiệm:

• Tiếp nhận tố giác, tin báo về tội phạm;
• Lập biên bản tiếp nhận, tiến hành kiểm tra, xác minh sơ bộ;
• Lấy lời khai ban đầu của những người có liên quan;
• Chuyển ngay tố giác, tin báo về tội phạm kèm theo các tài liệu, đồ vật có liên quan cho Cơ quan điều tra có thẩm quyền.

Lực lượng Công an xã tăng cường trách nhiệm trong việc tiếp nhận tin báo tố giác tội phạm (ảnh minh họa)

3. Ý nghĩa của việc tăng cường quyền hạn cho cơ sở

Việc bổ sung thẩm quyền cho Công an xã là một bước đi chiến lược nhằm tận dụng sự sâu sát địa bàn của lực lượng này. Trong giai đoạn dịch bệnh bùng phát, việc di chuyển giữa các địa phương gặp nhiều khó khăn, Công an xã chính là lực lượng phản ứng nhanh nhất, kịp thời ngăn chặn tội phạm và thu thập các chứng cứ quan trọng ngay từ đầu.

Quy định này cũng phù hợp với chủ trương xây dựng Công an xã chính quy, tinh nhuệ, đảm bảo an ninh trật tự ngay từ cấp cơ sở. Người dân khi phát hiện tội phạm có thể đến ngay trụ sở Công an xã để trình báo, giúp tiết kiệm thời gian và nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng chống tội phạm.

Tóm lại, những thay đổi từ ngày 01/12/2021 không chỉ mang tính chất ứng phó tạm thời với dịch bệnh mà còn là sự hoàn thiện về mặt thể chế, giúp hoạt động tố tụng hình sự trở nên linh hoạt và hiệu quả hơn trong mọi tình huống.