Nghị định 334/2026/NĐ-CP quy định về tự chủ của cơ sở giáo dục đại học, cơ sở giáo dục nghề nghiệp; cơ chế tài chính đối với giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp chính thức có hiệu lực thi hành từ ngày 05/10/2026. Đây được xem là một bước ngoặt pháp lý vô cùng quan trọng, mở ra kỷ nguyên mới cho việc tự chủ tài chính của các trường đại học công lập tại Việt Nam.

Sự ra đời của Nghị định 334/2026/NĐ-CP nhằm cụ thể hóa các quy định của Luật Giáo dục đại học 2025, giải quyết triệt để những nút thắt về cơ chế tài chính vốn đã tồn tại nhiều năm qua. Vậy cụ thể, các trường đại học công lập được tự chủ tài chính như thế nào theo quy định mới nhất này? Hãy cùng phân tích chi tiết qua bài viết dưới đây.

1. Phạm vi tự chủ tài chính của trường đại học công lập

Theo quy định tại Điều 7 Nghị định 334/2026/NĐ-CP, cơ chế tự chủ trong quản lý và sử dụng nguồn tài chính của cơ sở giáo dục công lập được mở rộng đáng kể, trao quyền chủ động tối đa cho nhà trường nhưng vẫn đặt trong khuôn khổ pháp luật chặt chẽ.

1.1. Quyền tự quyết định sử dụng các nguồn tài chính hợp pháp

Tại điểm a khoản 2 Điều 7 Nghị định 334/2026/NĐ-CP quy định rõ:

"Cơ sở giáo dục quyết định việc sử dụng các nguồn tài chính theo quy định để phục vụ hoạt động đào tạo, nghiên cứu khoa học và phát triển cơ sở vật chất theo các quy chế nội bộ về đầu tư, tài chính, tài sản trên cơ sở bảo đảm quy định của pháp luật có liên quan;"

Quy định này cho phép các trường không còn phải phụ thuộc quá nhiều vào các phê duyệt mang tính hành chính từ cơ quan chủ quản đối với từng khoản chi nhỏ lẻ. Thay vào đó, Hội đồng trường và Ban giám hiệu được toàn quyền phân bổ ngân sách cho ba trụ cột phát triển cốt lõi: Đào tạo, Nghiên cứu khoa học và Đầu tư cơ sở vật chất, miễn là việc phân bổ này tuân thủ quy chế chi tiêu nội bộ và các quy định pháp luật liên quan.

1.2. Tự chủ chi trả lương, thưởng và thu hút nhân tài vượt trội

Một trong những điểm đột phá nhất của quy định mới nằm ở điểm b khoản 2 Điều 7 Nghị định 334/2026/NĐ-CP. Theo đó, danh mục các nội dung chi được tự quyết bao gồm:

• Chi trả tiền lương, tiền công, thu nhập tăng thêm, tiền thưởng và các khoản khuyến khích khác trên cơ sở vị trí việc làm và hiệu quả công việc;
• Cơ chế đãi ngộ vượt trội để thuê chuyên gia, nhà khoa học trong và ngoài nước;
• Chi hoạt động chuyên môn, nghiệp vụ, quản lý vận hành;
• Chi đầu tư, cải tạo, nâng cấp, sửa chữa, bảo dưỡng cơ sở vật chất, mua sắm tài sản, trang thiết bị;
• Chi trả lãi vay đối với phần chi từ vốn vay hợp pháp.

Cơ chế này giúp xóa bỏ tư duy cào bằng trong chi trả thu nhập tại các đơn vị công lập. Các trường đại học giờ đây có thể chủ động xây dựng bảng lương riêng, áp dụng mức thu nhập xứng đáng cho những giảng viên có năng lực xuất sắc, đồng thời có quỹ riêng để thu hút các giáo sư, nhà khoa học đầu ngành trên thế giới về làm việc.

Tuy nhiên, để tránh việc lạm quyền hoặc chi tiêu vô tội vạ, điểm c khoản 2 Điều 7 Nghị định 334/2026/NĐ-CP yêu cầu toàn bộ các nội dung chi này phải được cụ thể hóa về đối tượng, tiêu chuẩn, định mức chi áp dụng thống nhất trong quy chế chi tiêu nội bộ của trường.

1.3. Quyết định sử dụng phần chênh lệch thu lớn hơn chi

Theo khoản 3 Điều 7 Nghị định 334/2026/NĐ-CP, sau khi hoàn thành nghĩa vụ thuế và tài chính với Nhà nước, phần chênh lệch thu lớn hơn chi sẽ được trích lập các quỹ (Quỹ phát triển hoạt động sự nghiệp, Quỹ khen thưởng, Quỹ phúc lợi, Quỹ hỗ trợ học sinh sinh viên...).

Đặc biệt, nhà trường được quyền quyết định ưu tiên tập trung nguồn lực từ các quỹ này để đầu tư cho các ngành, lĩnh vực chiến lược, khoa học cơ bản, công nghệ cao nhằm tạo ra những mũi nhọn nghiên cứu mang tầm quốc tế.

2. Phân loại mức độ tự chủ tài chính và cơ chế hỗ trợ của Nhà nước

Nghị định mới phân loại rõ ràng các mức độ tự chủ tài chính của trường đại học công lập thành 3 nhóm chính tại điểm a khoản 4 Điều 7 Nghị định 334/2026/NĐ-CP:

• Trường tự bảo đảm chi thường xuyên và chi đầu tư (hoặc tự bảo đảm chi thường xuyên);
• Trường tự bảo đảm một phần chi thường xuyên;
• Trường do Nhà nước bảo đảm chi thường xuyên.

Đối với các trường tự bảo đảm chi thường xuyên, chính sách học phí và giá dịch vụ đào tạo sẽ tiếp tục thực hiện theo quy định về học phí mới nhất của Chính phủ.

Một điểm nhân văn và thực tế tại điểm d khoản 4 Điều 7 Nghị định 334/2026/NĐ-CP là Nhà nước vẫn thực hiện cơ chế hỗ trợ, đầu tư, đặt hàng và giao nhiệm vụ đối với các ngành, nghề trọng điểm, mũi nhọn, khoa học cơ bản, công nghệ cao hoặc các ngành xã hội có nhu cầu nhưng khó tuyển sinh, không phụ thuộc vào mức độ tự chủ tài chính của trường. Điều này bảo đảm các ngành khoa học cơ bản cốt lõi của quốc gia không bị bỏ rơi khi các trường chạy theo xu hướng thị trường.

3. Đa dạng hóa nguồn lực tài chính: Huy động vốn vay và thu hút đầu tư

Để giảm bớt gánh nặng cho ngân sách nhà nước và tạo đà bứt phá, khoản 5 Điều 7 Nghị định 334/2026/NĐ-CP cho phép các trường đại học công lập chủ động đa dạng hóa nguồn lực tài chính thông qua nhiều kênh:

3.1. Chủ động huy động vốn vay ưu đãi và thu hút doanh nghiệp

Nhà trường được chủ động huy động vốn vay ưu đãi từ các tổ chức tín dụng, quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách; xây dựng cơ chế thu hút doanh nghiệp, nhà đầu tư tham gia tài trợ, đầu tư phát triển cơ sở vật chất, hạ tầng số, học liệu số, phòng thí nghiệm chuyên sâu, trung tâm đổi mới sáng tạo, thư viện, ký túc xá...

Việc bắt tay chặt chẽ giữa nhà trường và doanh nghiệp không chỉ giải quyết bài toán phòng thí nghiệm hiện đại mà còn giúp sinh viên có cơ hội thực hành sát với thực tế sản xuất.

3.2. Tiếp nhận tài trợ, viện trợ phi chính phủ và tài sản số

Bên cạnh các nguồn tài chính truyền thống, trường đại học công lập được tự chủ huy động, tiếp nhận các nguồn viện trợ không hoàn lại, tài trợ, quà tặng bằng tiền, hiện vật, và đặc biệt là các loại hình tài sản mới như: tài sản số, quyền sở hữu trí tuệ, công nghệ, dữ liệu, phần mềm, dịch vụ từ các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước.

Tuy nhiên, nguyên tắc tối thượng tại điểm d khoản 5 Điều 7 Nghị định 334/2026/NĐ-CP là việc huy động phải bảo đảm hiệu quả, có phương án trả nợ rõ ràng đối với vốn vay, thực hiện công khai, minh bạch và tuyệt đối không làm phát sinh nghĩa vụ nợ của ngân sách nhà nước.

4. Cơ chế ưu đãi đặc thù về thuế, đất đai và công nghệ

Để khuyến khích các trường thực hiện tự chủ, khoản 6 Điều 7 Nghị định 334/2026/NĐ-CP thiết lập các cơ chế ưu đãi rất cụ thể:

• Ưu đãi về thuế và đất đai: Được hưởng đầy đủ các chính sách ưu đãi cao nhất theo quy định pháp luật hiện hành;
• Ưu đãi về tín dụng: Các dự án xây dựng phòng thí nghiệm hiện đại, xưởng thực hành, cơ sở đổi mới sáng tạo được ưu tiên xem xét áp dụng lãi suất vay ưu đãi từ Quỹ Đầu tư phát triển địa phương;
• Ưu đãi về công nghệ: Các khoản đầu tư phát triển hạ tầng số, nền tảng số đồng bộ theo hình thức đối tác công tư (PPP) phục vụ chuyển đổi số giáo dục được hưởng các chính sách ưu đãi, hỗ trợ đặc biệt.

5. Quản lý tài sản công và tự quyết định định mức kinh tế - kỹ thuật

Theo khoản 7 Điều 7 Nghị định 334/2026/NĐ-CP, người đứng đầu trường đại học công lập được trao quyền quyết định rất lớn đối với tài sản công:

• Quyết định sử dụng tài sản công thuộc phạm vi quản lý để tham gia dự án đầu tư theo phương thức đối tác công tư (PPP);
• Phê duyệt Đề án sử dụng tài sản công vào mục đích kinh doanh, cho thuê, liên doanh, liên kết bảo đảm nguyên tắc bảo toàn và phát triển tài sản;
• Quyết định tiêu chuẩn, định mức sử dụng máy móc, thiết bị chuyên dùng, diện tích chuyên dùng; định mức kinh tế - kỹ thuật, định mức chi phí giá dịch vụ giáo dục, đào tạo bảo đảm nguyên tắc tiết kiệm, hiệu quả.

Quy định này giúp tháo gỡ nút thắt lớn nhất từ trước đến nay khi các trường muốn hợp tác liên doanh, liên kết hoặc cho thuê mặt bằng, cơ sở vật chất nhàn rỗi để tăng nguồn thu sự nghiệp, tránh lãng phí tài nguyên công.

6. Trách nhiệm công khai, minh bạch và giải trình của người đứng đầu

Quyền lực lớn luôn đi kèm với trách nhiệm cao. Tự chủ không có nghĩa là "tự trị". Khoản 8 Điều 7 Nghị định 334/2026/NĐ-CP quy định cực kỳ nghiêm ngặt về trách nhiệm giải trình và công khai, minh bạch:

• Công khai tài chính: Phải công khai tình hình tài chính hằng năm (dự toán, quyết toán các nguồn thu, nhiệm vụ chi); công khai mức học phí, giá dịch vụ tuyển sinh và các khoản thu dịch vụ khác trên Trang thông tin điện tử của trường trước kỳ tuyển sinh;
• Minh bạch sử dụng quỹ: Việc trích lập, quản lý và sử dụng các quỹ phải được kiểm soát nội bộ, công khai bằng văn bản cho toàn thể viên chức, người lao động biết;
• Trách nhiệm giải trình: Người đứng đầu trường phải giải trình trước cơ quan chủ quản, cơ quan quản lý nhà nước, người học và xã hội về hiệu quả sử dụng ngân sách đặt hàng, tính hợp pháp của các nguồn lực huy động;
• Đồng bộ dữ liệu quốc gia: Toàn bộ dữ liệu công khai về tài chính, tài sản công phải được đồng bộ chính xác lên hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia chuyên ngành để phục vụ công tác thanh tra, giám sát bất cứ lúc nào.

7. Lời khuyên pháp lý cho các trường đại học công lập khi bước vào kỷ nguyên tự chủ mới

Để vận hành trơn tru và tránh các rủi ro pháp lý khi thực hiện tự chủ tài chính theo Nghị định mới, các trường đại học công lập cần lưu ý:

Thứ nhất, khẩn trương hoàn thiện hệ thống quy chế nội bộ: Quy chế chi tiêu nội bộ, quy chế quản lý tài sản công, quy chế đầu tư phải được xây dựng một cách khoa học, chi tiết, có sự đồng thuận cao của tập thể sư phạm nhà trường và được Hội đồng trường thông qua.

Thứ hai, nâng cao năng lực quản trị tài chính: Đội ngũ làm công tác tài chính, kế toán của trường cần được đào tạo chuyên sâu về quản trị rủi ro, phân tích đầu tư và quản lý tài sản công theo cơ chế mới, không chỉ đơn thuần là làm kế toán hành chính như trước đây.

Thứ ba, thiết lập hệ thống kiểm soát nội bộ vững mạnh: Ban thanh tra nhân dân, bộ phận kiểm toán nội bộ cần hoạt động độc lập, hiệu quả để kịp thời phát hiện, ngăn ngừa các sai sót trong quá trình chi tiêu, đầu tư.

Tự chủ tài chính là cơ hội vàng để các trường đại học công lập bứt phá vươn tầm quốc tế, nhưng cũng là thách thức lớn đòi hỏi sự chuyên nghiệp, minh bạch và trách nhiệm giải trình cao nhất từ những người chèo lái con thuyền giáo dục.