Trong nỗ lực cơ cấu lại nền kinh tế và nâng cao năng lực cạnh tranh của khối doanh nghiệp quốc doanh, Chính phủ đã chính thức ban hành Nghị định 180/2004/NĐ-CP về việc thành lập mới, tổ chức lại và giải thể công ty nhà nước. Đây được xem là một bước đi quyết liệt nhằm chấm dứt tình trạng thành lập doanh nghiệp nhà nước tràn lan, thiếu hiệu quả và không đủ tiềm lực tài chính.

Ngưỡng vốn điều lệ: Rào cản cho những doanh nghiệp 'vốn ảo'

Điểm đáng chú ý nhất trong quy định mới chính là việc nâng mức vốn điều lệ tối thiểu. Theo quy định tại Điều 4 Nghị định 180/2004/NĐ-CP, các công ty nhà nước thành lập mới phải đảm bảo nguồn lực tài chính thực tế:

1. Công ty nhà nước thành lập mới phải có mức vốn điều lệ không thấp hơn:
a) 30 tỷ đồng đối với công ty nhà nước độc lập;
b) 500 tỷ đồng đối với tổng công ty nhà nước.

Việc áp dụng ngưỡng vốn 30 tỷ đồng đối với công ty độc lập và 500 tỷ đồng đối với Tổng công ty cho thấy quyết tâm của Nhà nước trong việc chỉ duy trì những đơn vị có quy mô đủ lớn để dẫn dắt thị trường. Đối với các ngành nghề đặc thù yêu cầu vốn pháp định, mức vốn điều lệ thậm chí còn phải cao hơn để đáp ứng tiêu chuẩn ngành.

Chỉ tập trung vào 23 ngành nghề then chốt

Thay vì đầu tư dàn trải, Điều 3 Nghị định 180/2004/NĐ-CP đã khoanh vùng cụ thể 23 lĩnh vực, địa bàn được phép thành lập mới công ty nhà nước. Đây hầu hết là các ngành liên quan mật thiết đến an ninh quốc gia, độc quyền tự nhiên hoặc cung ứng dịch vụ công ích thiết yếu như:

• Sản xuất, cung ứng vật liệu nổ, hóa chất độc, chất phóng xạ.
• Hệ thống truyền tải điện quốc gia và mạng trục thông tin quốc tế.
• Điều hành bay, bảo đảm hàng hải.
• In tiền, sản xuất vũ khí, khí tài phục vụ quốc phòng.
• Xuất bản sách báo, xổ số kiến thiết và thoát nước đô thị lớn.

Cơ chế 'thanh lọc' doanh nghiệp yếu kém

Không chỉ siết chặt đầu vào, Chính phủ cũng thiết lập cơ chế giải thể nghiêm ngặt đối với các đơn vị hoạt động không hiệu quả. Tại Điều 29 Nghị định 180/2004/NĐ-CP, quy định rõ công ty nhà nước sẽ bị xem xét giải thể nếu:

b) Công ty nhà nước kinh doanh thua lỗ 03 năm liên tiếp và có số lỗ lũy kế bằng 3/4 vốn nhà nước tại công ty trở lên, nhưng chưa lâm vào tình trạng phá sản;

Quy định này buộc các nhà quản lý doanh nghiệp phải có trách nhiệm hơn với nguồn vốn của nhân dân. Việc thua lỗ kéo dài sẽ không còn được bao cấp mà phải đối mặt với việc giải thể hoặc tổ chức lại bộ máy.

Quy trình thẩm định đa tầng

Để một công ty nhà nước mới ra đời, đề án phải trải qua sự thẩm định khắt khe của Hội đồng thẩm định do Bộ Kế hoạch và Đầu tư làm thường trực, với sự tham gia của nhiều Bộ ngành như Bộ Tài chính, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội. Chỉ những đề án thực sự cần thiết, có hiệu quả kinh tế - xã hội rõ rệt và phù hợp với chiến lược phát triển vùng mới được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt.

Nghị định 180/2004/NĐ-CP chính thức có hiệu lực sau 15 ngày kể từ ngày đăng Công báo, thay thế cho các quy định cũ tại Nghị định 50/CP (1996) và Nghị định 38/CP (1997). Đây được kỳ vọng là đòn bẩy quan trọng để làm trong sạch và mạnh mẽ hơn đội ngũ doanh nghiệp nhà nước trong thời kỳ hội nhập.

Hệ thống Pháp luật