Việc sắp xếp đơn vị hành chính (ĐVHC) cấp huyện, cấp xã là một chủ trương lớn nhằm tinh gọn bộ máy, nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của hệ thống chính trị. Tuy nhiên, một trong những vấn đề được người dân quan tâm nhất chính là số phận của các ngôi trường, trạm y tế - những nơi gắn liền với quyền lợi an sinh thiết yếu hàng ngày. Theo tinh thần chỉ đạo mới nhất, nguyên tắc cốt lõi là phải giữ vững sự ổn định, không để quá trình sáp nhập làm gián đoạn việc học tập và khám chữa bệnh của nhân dân.

Ưu tiên giữ nguyên hiện trạng trường học và cơ sở y tế

Căn cứ theo quy định tại Nghị quyết 35/2023/UBTVQH15, việc sắp xếp các đơn vị sự nghiệp công lập phải đảm bảo tính khoa học và thực tiễn. Đối với lĩnh vực giáo dục và y tế, Ban Chỉ đạo Trung ương yêu cầu trước mắt cần giữ nguyên hiện trạng, chỉ thực hiện điều chỉnh khi thực sự cần thiết và có phương án tối ưu.

Cụ thể, các cơ sở giáo dục từ mầm non đến trung học cơ sở (THCS) và trường dân tộc nội trú cấp huyện sẽ được giao cho cấp xã quản lý trực tiếp. Điều này giúp chính quyền địa phương sát sao hơn trong việc điều phối nguồn lực và phục vụ học sinh tại chỗ.

Mô hình Trạm y tế xã sau sáp nhập

Đối với hệ thống y tế cơ sở, mô hình tổ chức được linh hoạt hóa để phù hợp với địa bàn mới:

• Trung tâm Y tế cấp huyện: Chuyển về Sở Y tế quản lý để thống nhất về chuyên môn, tổ chức cung ứng dịch vụ theo khu vực liên xã, phường.
• Trạm Y tế xã: Có thể duy trì độc lập như hiện nay hoặc sáp nhập thành một trạm y tế cấp xã mới. Đáng chú ý, tại các xã cũ vẫn có thể duy trì các "điểm y tế" để đảm bảo người dân không phải di chuyển quá xa khi cần sơ cứu hoặc khám bệnh thông thường.

Sắp xếp các đơn vị sự nghiệp kinh tế và dịch vụ công

Bên cạnh giáo dục và y tế, các đơn vị sự nghiệp trong lĩnh vực nông nghiệp, môi trường, khoa học công nghệ cũng nằm trong lộ trình tinh gọn. Các Trung tâm dịch vụ nông nghiệp cấp huyện sẽ được nghiên cứu thu gọn đầu mối, chuyển về cấp tỉnh quản lý để tổ chức cung ứng dịch vụ theo khu vực liên xã.

Đối với các đơn vị quản lý dự án, quỹ đất, chợ hay bến xe, pháp luật cho phép các địa phương chủ động căn cứ vào thực tế để thành lập đơn vị sự nghiệp ở cấp tỉnh hoặc cấp xã. Yêu cầu tiên quyết là các đơn vị này phải đảm bảo khả năng tự cân đối thu - chi thường xuyên, hoạt động hiệu quả theo cơ chế thị trường nhưng vẫn đảm bảo phục vụ tốt các chức năng công ích.

Việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp huyện, cấp xã giai đoạn 2023 - 2030 phải bảo đảm các nguyên tắc: Chú trọng các yếu tố đặc thù về truyền thống lịch sử, văn hóa, dân tộc, tôn giáo, điều kiện địa lý tự nhiên, cộng đồng dân cư và yêu cầu bảo đảm quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội, phát triển kinh tế - xã hội.

Như vậy, lộ trình sáp nhập ĐVHC không đơn thuần là phép cộng cơ học về địa giới, mà là quá trình tái cấu trúc để phục vụ nhân dân tốt hơn. Việc giữ ổn định hệ thống trường học và y tế chính là lời cam kết mạnh mẽ nhất của Đảng và Nhà nước trong việc đặt quyền lợi của người dân lên hàng đầu trong mọi quyết sách đổi mới.