Sự phát triển bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI) đang mang lại những bước tiến vượt bậc cho kinh tế - xã hội, nhưng đồng thời cũng đặt ra vô số thách thức gay gắt về an toàn dữ liệu, quyền riêng tư và tính công bằng. Để định hướng việc nghiên cứu, triển khai và ứng dụng công nghệ này một cách lành mạnh, an toàn, Bộ Khoa học và Công nghệ đã ban hành Thông tư 05/2026/TT-BKHCN ban hành Khung đạo đức trí tuệ nhân tạo quốc gia. Bộ chuẩn mực này xác định 04 nhóm nguyên tắc cốt lõi làm kim chỉ nam cho toàn bộ vòng đời của các hệ thống AI tại Việt Nam.

1. Nhóm nguyên tắc an toàn, độ tin cậy và không gây hại

Theo quy định tại khoản 1 Điều 3 Thông tư 05/2026/TT-BKHCN, nguyên tắc tối cao của trí tuệ nhân tạo là không được gây thiệt hại đến tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm và đời sống tinh thần của con người. Điều này đòi hỏi các hệ thống AI phải được xây dựng dựa trên nền tảng quản trị rủi ro nghiêm ngặt ngay từ khâu thiết kế ban đầu.

Các tổ chức, cá nhân tham gia vào quá trình sáng tạo và vận hành AI phải chủ động nhận diện trước các kịch bản sự cố nguy hiểm có thể phát sinh. Đồng thời, doanh nghiệp phải xây dựng bộ tiêu chí kiểm soát chất lượng khắt khe cho cả ba khâu: dữ liệu đầu vào, thuật toán mô hình và kết quả đầu ra. Việc kiểm thử, xác nhận và kiểm định nội bộ là quy trình bắt buộc trước khi chính thức đưa bất kỳ giải pháp AI nào ra thị trường hoặc ứng dụng trong các hoạt động phục vụ cộng đồng.

Mặt khác, yếu tố kiểm soát của con người luôn được đặt ở vị trí trung tâm. Pháp luật yêu cầu phải duy trì cơ chế giám sát và khả năng can thiệp kịp thời của con người đối với mọi hành vi hay quyết định do AI đưa ra, tránh tình trạng trao hoàn toàn quyền quyết định cho máy móc trong những tình huống mang tính chất quan trọng. Hệ thống AI cũng phải được trang bị các lớp bảo mật vững chắc nhằm chống lại các nguy cơ xâm nhập trái phép, đầu độc dữ liệu, đầu độc mô hình hay rò rỉ thông tin riêng tư.

2. Quyền con người, sự công bằng và tính minh bạch

Căn cứ tại khoản 2 Điều 3 Thông tư 05/2026/TT-BKHCN, việc nghiên cứu, ứng dụng AI phải tôn trọng tuyệt đối quyền riêng tư, tự do ý chí, dữ liệu cá nhân và quyền tiếp cận thông tin của công dân. Các bên liên quan phải thực hiện rà soát thường xuyên để loại bỏ các yếu tố thiên lệch trong dữ liệu huấn luyện cũng như thuật toán, bảo đảm AI không đưa ra các quyết định mang tính định kiến hay phân biệt đối xử.

Đặc biệt, Khung đạo đức đặt ra yêu cầu bảo vệ cao nhất đối với các nhóm đối tượng dễ bị tổn thương trong xã hội như trẻ em, người cao tuổi, người khuyết tật và các nhóm yếu thế. Các hệ thống AI phục vụ dịch vụ công hay quản lý nhà nước phải công khai, minh bạch về mục tiêu, phạm vi hoạt động và giới hạn năng lực để người dân hiểu rõ và không bị nhầm lẫn.

Bên cạnh đó, tính giải thích được và trách nhiệm giải trình là điều kiện bắt buộc. Doanh nghiệp và cơ quan sử dụng AI phải lưu trữ đầy đủ tài liệu, bằng chứng về quá trình thiết kế, kiểm thử và phân định rõ ràng cá nhân, tổ chức sẽ chịu trách nhiệm pháp lý khi hệ thống AI xảy ra sự cố hoặc đưa ra kết quả gây thiệt hại cho người dùng.

3. Thúc đẩy hạnh phúc, thịnh vượng và phát triển bền vững

Theo quy định tại khoản 3 Điều 3 Thông tư 05/2026/TT-BKHCN, mục đích tối thượng của việc phát triển trí tuệ nhân tạo là mang lại lợi ích công cộng, gia tăng chất lượng cuộc sống cho con người và thúc đẩy sự tiến bộ xã hội. Giao diện của các ứng dụng AI phải được thiết kế thân thiện, dễ tiếp cận nhằm thu hẹp khoảng cách công nghệ giữa các vùng miền và tầng lớp dân cư.

Nhằm bảo vệ môi trường sinh thái, Khung đạo đức yêu cầu các nhà phát triển phải tính toán và tối ưu hóa mức tiêu thụ năng lượng, tài nguyên phần cứng trong suốt vòng đời của hệ thống. Việc ưu tiên các công nghệ xanh, tiết kiệm điện năng và giảm thiểu phát thải carbon là một trong những tiêu chí quan trọng để đánh giá tính phát triển bền vững của dự án AI.

Đồng thời, sản phẩm AI khi triển khai tại Việt Nam phải tôn trọng các giá trị văn hóa truyền thống, chuẩn mực đạo đức xã hội và bản sắc dân tộc. Nghiêm cấm việc sử dụng AI để tạo ra hay lan truyền các nội dung kỳ thị, sai lệch chuẩn mực hoặc gây tổn hại đến lợi ích chung của cộng đồng.

4. Khuyến khích đổi mới sáng tạo đi liền với trách nhiệm xã hội

Quy định tại khoản 4 Điều 3 Thông tư 05/2026/TT-BKHCN khẳng định Nhà nước luôn tạo điều kiện thuận lợi và khuyến khích các hoạt động thử nghiệm, thí điểm, sáng tạo giải pháp AI mới nhưng phải gắn liền với tinh thần trách nhiệm. Việc nghiên cứu mở, chia sẻ dữ liệu và tri thức được thúc đẩy trên cơ sở bảo hộ nghiêm ngặt quyền sở hữu trí tuệ.

Các cơ quan, doanh nghiệp ứng dụng AI có nghĩa vụ phân định rõ ràng vai trò, trách nhiệm của từng bên trong chuỗi cung ứng; thiết lập bộ phận chuyên trách tiếp nhận, xử lý khiếu nại của người dân và chủ động khắc phục hậu quả khi xảy ra sai sót. Ngoài ra, công tác đào tạo, bồi dưỡng nhận thức về rủi ro đạo đức và kỹ năng sử dụng AI an toàn cho đội ngũ cán bộ, người lao động cũng như mở rộng hợp tác quốc tế theo các tiêu chuẩn tiên tiến là giải pháp then chốt để xây dựng hệ sinh thái AI văn minh, hiện đại tại Việt Nam.