Trong hệ thống chính trị Việt Nam, cán bộ, công chức được xem là những người đại diện cho quyền lực Nhà nước, đồng thời là tấm gương về đạo đức, lối sống cho quần chúng nhân dân. Tuy nhiên, những năm gần đây, không ít vụ việc cán bộ, công chức vi phạm chế độ hôn nhân một vợ, một chồng bị phanh phui, gây bức xúc dư luận. Dưới góc độ pháp lý tại thời điểm năm 2021, hành vi này không đơn thuần là chuyện cá nhân mà là vi phạm pháp luật nghiêm trọng với những chế tài đa tầng từ hành chính, kỷ luật tổ chức đến hình sự.

Nhận diện hành vi "ngoại tình" dưới lăng kính pháp luật hiện hành

Dù ngôn ngữ đời thường gọi là "ngoại tình", nhưng trong văn bản luật, hành vi này được chuẩn hóa là việc vi phạm chế độ hôn nhân một vợ, một chồng. Cụ thể, theo điểm c khoản 2 Điều 5 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, Nhà nước nghiêm cấm người đang có vợ, có chồng mà kết hôn hoặc chung sống như vợ chồng với người khác.

Điểm mấu chốt để xử lý cán bộ, công chức thường nằm ở cụm từ "chung sống như vợ chồng". Theo hướng dẫn tại Thông tư liên tịch số 01/2001/TTLT-BTP-BCA-TANDTC-VKSNDTC, đây là việc nam nữ chung sống công khai hoặc không công khai nhưng có sinh hoạt chung như một gia đình (có con chung, tài sản chung, được hàng xóm coi là vợ chồng...). Đối với cán bộ, công chức, việc bị phát hiện có "phòng nhì" hay con riêng ngoài giá thú thường là bằng chứng đanh thép nhất cho vi phạm này.

Kỷ luật hành chính: Khi "vết nhơ" đạo đức đặt dấu chấm hết cho sự nghiệp

Đối với người làm việc trong bộ máy Nhà nước, đạo đức lối sống là tiêu chuẩn tiên quyết. Khi vi phạm, cán bộ, công chức sẽ bị xử lý theo quy định tại Nghị định 112/2020/NĐ-CP về xử lý kỷ luật cán bộ, công chức, viên chức.

• Hình thức Khiển trách: Áp dụng cho vi phạm lần đầu, gây hậu quả ít nghiêm trọng. Tuy nhiên, với cán bộ giữ chức vụ, đây đã là một đòn giáng mạnh vào uy tín.
• Hình thức Cảnh cáo: Áp dụng khi hành vi có tính chất nghiêm trọng hơn hoặc đã bị khiển trách mà vẫn tái phạm.
• Hạ bậc lương, Giáng chức hoặc Cách chức: Đây là những hình thức kỷ luật nặng nề dành cho cán bộ, công chức có hành vi ngoại tình gây hậu quả rất nghiêm trọng, làm ảnh hưởng xấu đến hình ảnh của cơ quan, đơn vị.
• Buộc thôi việc: Hình thức kỷ luật cao nhất. Nếu hành vi ngoại tình gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng, gây dư luận cực kỳ xấu trong nhân dân, cán bộ, công chức có thể bị loại ngũ hoàn toàn.

Xử phạt hành chính: Mất tiền triệu vì thói trăng hoa

Ngoài án kỷ luật nội bộ, cán bộ, công chức còn bị xử phạt vi phạm hành chính với tư cách là một công dân. Căn cứ khoản 1 Điều 59 Nghị định 82/2020/NĐ-CP, mức phạt tiền từ 3.000.000 đồng đến 5.000.000 đồng sẽ được áp dụng đối với hành vi đang có vợ/chồng mà chung sống như vợ chồng với người khác.

Mặc dù số tiền phạt có thể không quá lớn so với thu nhập của một số người, nhưng biên bản xử phạt hành chính chính là căn cứ pháp lý quan trọng để cơ quan quản lý tiến hành các bước kỷ luật nghiêm khắc hơn sau đó.

Truy cứu trách nhiệm hình sự: Khi sai lầm dẫn lối vào vòng lao lý

Trong những trường hợp đặc biệt nghiêm trọng, hành vi ngoại tình không còn dừng lại ở mức độ vi phạm đạo đức hay hành chính mà trở thành tội phạm. Điều 182 Bộ luật Hình sự 2015 quy định về "Tội vi phạm chế độ một vợ, một chồng" như sau:

"1. Người nào đang có vợ, có chồng mà kết hôn hoặc chung sống như vợ chồng với người khác hoặc người chưa có vợ, chưa có chồng mà kết hôn hoặc chung sống như vợ chồng với người mà mình biết rõ là đang có chồng, có vợ thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt cảnh cáo, phạt cải tạo không giam giữ đến 01 năm hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 01 năm..."

Nếu hành vi ngoại tình dẫn đến hậu quả làm cho vợ, chồng hoặc con của một trong hai bên tự sát, hoặc đã có quyết định của Tòa án buộc chấm dứt việc chung sống mà vẫn duy trì, mức hình phạt có thể lên đến 03 năm tù giam. Đối với một cán bộ, công chức, việc phải đứng trước vành móng ngựa vì tội danh này đồng nghĩa với việc mất trắng danh dự và tương lai.

Kỷ luật Đảng: Bản án nghiêm khắc nhất dành cho người đứng trong hàng ngũ

Đa số cán bộ, công chức hiện nay đều là Đảng viên. Do đó, họ còn phải chịu sự điều chỉnh của kỷ luật Đảng. Theo Quy định 102-QĐ/TW (hiệu lực năm 2021), Đảng viên vi phạm quy định về hôn nhân và gia đình sẽ bị xử lý từ khiển trách, cảnh cáo đến khai trừ khỏi Đảng.

Việc bị khai trừ khỏi Đảng thường là tiền đề cho việc buộc thôi việc tại cơ quan Nhà nước. Đây là cái giá cực kỳ đắt cho những phút giây "ngoài luồng", đánh đổi cả quá trình phấn đấu gian khổ để đứng vào hàng ngũ của Đảng.

Tóm lại, pháp luật Việt Nam năm 2021 đã thiết lập một hệ thống chế tài chặt chẽ để bảo vệ chế độ hôn nhân gia đình. Đối với cán bộ, công chức, việc giữ gìn đạo đức lối sống không chỉ là trách nhiệm cá nhân mà còn là nghĩa vụ chính trị. Một bước đi sai lầm trong quan hệ tình cảm có thể dẫn đến sự sụp đổ hoàn toàn của một sự nghiệp dày công gây dựng.