Trong bối cảnh tình hình tội phạm có nhiều diễn biến phức tạp vào đầu năm 2026, việc hoàn thiện hệ thống pháp luật hình sự trở thành yêu cầu cấp thiết. Dự thảo sửa đổi Bộ luật Hình sự 2015 đang thu hút sự quan tâm đặc biệt của dư luận với những đề xuất thay đổi mạnh mẽ, hướng tới việc bảo vệ quyền con người và tăng cường tính răn đe thực chất.

1. Siết chặt kỷ cương: Tăng án tù với nhóm tội danh xâm phạm nhân phẩm và kinh tế

Một trong những nội dung trọng tâm của dự thảo là đề xuất nâng mức hình phạt tù đối với các tội phạm đang gây bức xúc dư luận. Theo đánh giá của Bộ Công an, mức phạt hiện hành tại Bộ luật Hình sự 2015 đối với một số hành vi như làm nhục người khác hay vu khống trên không gian mạng vẫn còn quá nhẹ, chưa đủ sức ngăn chặn làn sóng tội phạm công nghệ cao.

Cụ thể, các tội danh sau đây dự kiến sẽ có khung hình phạt nghiêm khắc hơn:

• Tội làm nhục người khác: Quy định tại Điều 155, hiện có mức phạt cao nhất là 05 năm tù.
• Tội vu khống: Quy định tại Điều 156, với khung hình phạt tối đa 07 năm tù.
• Tội trốn thuế: Quy định tại Điều 200, nhằm ngăn chặn thất thoát ngân sách trong nền kinh tế số.

Việc tăng án không chỉ đơn thuần là trừng phạt mà còn nhằm bảo đảm tính công bằng, khi mà lợi nhuận bất chính từ các hành vi này thường lớn hơn rất nhiều so với mức phạt tiền hay án tù ngắn hạn hiện nay.

2. Lao động công ích: Hình phạt mới mang tính giáo dục và hướng thiện

Thay vì chỉ quanh quẩn với phạt tiền hay cải tạo không giam giữ, dự thảo năm 2026 đề xuất đưa "Lao động công ích" trở thành một hình phạt độc lập. Đây là bước đi tiệm cận với tư pháp quốc tế, nơi người phạm tội phải trực tiếp đóng góp giá trị cho cộng đồng để chuộc lỗi.

Khác với quy định tại khoản 4 Điều 36 hiện hành (vốn chỉ là biện pháp hỗ trợ), hình phạt mới này sẽ buộc người bị kết án thực hiện các công việc phục vụ xã hội mà không được trả lương. Điều này đặc biệt có ý nghĩa đối với những người phạm tội ít nghiêm trọng nhưng không có khả năng tài chính để nộp phạt.

3. Trách nhiệm tố giác của Luật sư: Bài toán giữa đạo đức nghề nghiệp và an ninh quốc gia

Dự thảo đề xuất một thay đổi nhạy cảm liên quan đến khoản 3 Điều 19. Theo đó, luật sư sẽ buộc phải tố giác thân chủ nếu biết rõ người đó đang chuẩn bị hoặc đang thực hiện hành vi phạm tội.

"Người bào chữa không phải chịu trách nhiệm hình sự về hành vi không tố giác tội phạm do chính người mà mình bào chữa đã thực hiện, trừ trường hợp không tố giác các tội xâm phạm an ninh quốc gia hoặc tội phạm đặc biệt nghiêm trọng khác."

Tuy nhiên, quan điểm mới cho rằng nếu tội phạm chưa xảy ra hoặc đang tiếp diễn, nghĩa vụ bảo vệ an toàn xã hội phải được đặt lên trên quyền bảo mật thông tin của luật sư. Điều này nhằm ngăn chặn hậu quả xấu nhất có thể xảy ra.

4. Nhân văn hơn trong quan hệ gia đình: Mở rộng đối tượng miễn tố giác

Để bảo vệ các giá trị đạo đức truyền thống, dự thảo đề xuất mở rộng danh sách người thân không buộc phải tố giác tội phạm. Hiện nay, theo Điều 19, quyền này chủ yếu dành cho ông bà, cha mẹ, con cái, vợ chồng. Dự thảo mới có thể xem xét bổ sung thêm các mối quan hệ huyết thống gần gũi khác, giúp giảm bớt áp lực tâm lý và xung đột đạo đức trong gia đình Việt.

5. Xu thế nhân đạo: Tiếp tục giảm các tội danh áp dụng hình phạt tử hình

Phù hợp với tinh thần của Hiến pháp 2013 về quyền sống, dự thảo năm 2026 tiếp tục lộ trình giảm dần hình phạt tử hình. Các tội danh liên quan đến kinh tế hoặc không trực tiếp tước đoạt tính mạng con người sẽ được chuyển sang hình phạt tù chung thân không giảm án, nhằm vừa đảm bảo tính trừng trị, vừa thể hiện sự khoan hồng của Nhà nước.

6. Kinh tế hóa hình phạt: Phạt tiền thay phạt tù để giảm tải hệ thống giam giữ

Cuối cùng, dự thảo đề xuất mở rộng phạm vi áp dụng hình phạt tiền là hình phạt chính. Đối với các tội phạm ít nghiêm trọng, tội phạm về kinh tế hoặc vô ý gây hậu quả, việc áp dụng phạt tiền nặng thay vì giam giữ sẽ giúp giảm áp lực cho các cơ sở giam giữ, đồng thời tạo nguồn thu cho ngân sách để khắc phục hậu quả tội phạm.

Những thay đổi này, nếu được thông qua, sẽ tạo nên một diện mạo mới cho tư pháp hình sự Việt Nam, cân bằng giữa sự nghiêm minh của pháp luật và tính nhân văn của xã hội hiện đại.