Tình trạng lừa đảo thông qua hình thức "chạy việc", hứa hẹn đưa người vào các cơ quan nhà nước hoặc doanh nghiệp lớn để chiếm đoạt tài sản diễn ra khá phổ biến. Nhiều người vì nôn nóng có việc làm đã chấp nhận bỏ ra những khoản tiền lớn nhưng kết quả là "tiền mất tật mang". Vậy dưới góc độ pháp lý, nạn nhân cần làm gì để bảo vệ quyền lợi của mình?

1. Giao dịch "chạy việc" có được pháp luật công nhận không?

Thực chất, việc đưa tiền và nhận tiền để có được một vị trí công việc (thường gọi là "chạy việc") là một giao dịch dân sự được các bên thực hiện dựa trên sự tự nguyện. Tuy nhiên, hành vi này vi phạm nghiêm trọng các nguyên tắc tuyển dụng công khai, minh bạch và đạo đức xã hội.

Theo quy định tại Điều 123 Bộ luật Dân sự 2015, giao dịch dân sự có mục đích, nội dung vi phạm điều cấm của luật hoặc trái đạo đức xã hội thì vô hiệu. Cụ thể:

"Giao dịch dân sự có mục đích, nội dung vi phạm điều cấm của luật hoặc trái đạo đức xã hội thì vô hiệu. Điều cấm của luật là những quy định của luật không cho phép chủ thể thực hiện những hành vi nhất định. Đạo đức xã hội là những chuẩn mực ứng xử chung giữa người với người trong đời sống xã hội, được cộng đồng thừa nhận và tôn trọng."

Như vậy, vì hành vi "chạy việc" có mục đích vi phạm điều cấm và trái đạo đức xã hội nên giao dịch này được coi là vô hiệu ngay từ thời điểm xác lập.

2. Cách thức đòi lại tiền khi giao dịch vô hiệu

Khi một giao dịch dân sự bị tuyên bố vô hiệu, hệ quả pháp lý được giải quyết theo Điều 131 Bộ luật Dân sự 2015. Theo đó, các bên phải khôi phục lại tình trạng ban đầu, hoàn trả cho nhau những gì đã nhận.

Để đòi lại số tiền đã mất, người bị hại có thể thực hiện các bước sau:

• Thương lượng: Yêu cầu người nhận tiền trả lại dựa trên căn cứ giao dịch vô hiệu.
• Khởi kiện dân sự: Nếu không thương lượng được, bạn có quyền nộp đơn khởi kiện tại Tòa án nhân dân có thẩm quyền để yêu cầu tuyên bố giao dịch dân sự vô hiệu và buộc bên kia hoàn trả tiền. Tuy nhiên, bạn cần có đầy đủ chứng cứ như: giấy biên nhận tiền, tin nhắn thỏa thuận, ghi âm cuộc gọi...

3. Kẻ lừa đảo chạy việc có thể bị đi tù không?

Bên cạnh trách nhiệm dân sự, người nhận tiền "chạy việc" nhưng thực tế không có khả năng hoặc không thực hiện như cam kết mà chiếm đoạt số tiền đó có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Tùy vào tính chất và hành vi cụ thể, đối tượng có thể bị xử lý về các tội danh sau theo Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017):

• Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản: Quy định tại Điều 174 Bộ luật Hình sự 2015. Nếu đối tượng dùng thủ đoạn gian dối (như giả danh cán bộ, hứa hẹn có mối quan hệ...) để chủ động làm người khác tin tưởng giao tiền rồi chiếm đoạt.
• Tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản: Quy định tại Điều 175 Bộ luật Hình sự 2015. Nếu ban đầu giao dịch là tự nguyện nhưng sau khi nhận tiền, đối tượng dùng thủ đoạn gian dối hoặc bỏ trốn để chiếm đoạt.
• Tội môi giới hối lộ: Quy định tại Điều 365 Bộ luật Hình sự 2015. Nếu đối tượng đóng vai trò trung gian để kết nối việc đưa và nhận hối lộ nhằm mục đích chạy việc.

Lời khuyên pháp lý

Để tránh rơi vào bẫy lừa đảo, người lao động cần tỉnh táo trước những lời hứa hẹn "việc nhẹ lương cao" hoặc vào biên chế thông qua các mối quan hệ ngầm. Mọi quy trình tuyển dụng của cơ quan nhà nước và doanh nghiệp uy tín đều được thực hiện công khai. Khi phát hiện dấu hiệu bị lừa đảo, hãy lập tức thu thập chứng cứ và trình báo cơ quan Công an gần nhất để được can thiệp kịp thời.