Ngày 10/06/2020, tại Kỳ họp thứ 9, Quốc hội khóa XIV đã chính thức thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Giám định tư pháp (Luật số 56/2020/QH14). Đây là một bước tiến quan trọng nhằm hoàn thiện khung pháp lý, tháo gỡ những nút thắt trong hoạt động giám định tư pháp, phục vụ đắc lực cho công tác điều tra, truy tố và xét xử.

Dưới đây là 6 điểm mới nổi bật nhất của đạo luật này mà các cơ quan tiến hành tố tụng, người giám định và dư luận đặc biệt quan tâm:

Chuyên gia giám định tư pháp đang thực hiện phân tích dữ liệu (ảnh minh họa)

1. Chính thức cấp thẻ giám định viên tư pháp - Khẳng định vị thế chuyên nghiệp

Một trong những bất cập lớn nhất trước đây là giám định viên tư pháp khi tham gia tố tụng hoặc thực hiện nhiệm vụ thường phải mang theo Quyết định bổ nhiệm bản gốc hoặc bản sao chứng thực để chứng minh tư cách. Điều này không chỉ gây bất tiện mà còn thiếu tính chuyên nghiệp trong môi trường tố tụng hiện đại.

Để khắc phục, Luật sửa đổi 2020 đã bổ sung quy định về việc cấp thẻ giám định viên tư pháp. Theo đó, người được bổ nhiệm giám định viên tư pháp sẽ được cấp thẻ để sử dụng trong quá trình thực hiện giám định và tham gia phiên tòa. Bộ Tư pháp được giao nhiệm vụ ban hành mẫu thẻ thống nhất trên toàn quốc, giúp chuẩn hóa hình ảnh của đội ngũ giám định viên.

2. VKSND tối cao có thêm chức năng giám định âm thanh, hình ảnh

Đây là nội dung nhận được nhiều sự quan tâm và thảo luận tại nghị trường. Luật mới đã chính thức bổ sung Phòng giám định kỹ thuật hình sự thuộc Viện kiểm sát nhân dân tối cao vào hệ thống các tổ chức giám định tư pháp công lập.

Đặc biệt, tổ chức này được giao chức năng giám định về âm thanh, hình ảnh từ các dữ liệu điện tử. Việc bổ sung này nhằm đáp ứng yêu cầu thực tiễn trong đấu tranh phòng, chống tội phạm, đặc biệt là các tội phạm về tham nhũng, chức vụ mà Cơ quan điều tra của VKSND tối cao trực tiếp thụ lý, đảm bảo tính khách quan và kịp thời trong quá trình giải quyết vụ án.

Thẻ giám định viên tư pháp là công cụ quan trọng khẳng định tư cách pháp lý (ảnh minh họa)

3. Nới lỏng điều kiện thành lập Văn phòng giám định tư pháp

Nhằm đẩy mạnh xã hội hóa hoạt động giám định tư pháp, Luật sửa đổi 2020 đã giảm bớt rào cản về thời gian kinh nghiệm đối với giám định viên muốn thành lập Văn phòng.

Thay vì quy định cứng nhắc phải có đủ 05 năm kinh nghiệm như tại Luật Giám định tư pháp 2012, quy định mới chỉ yêu cầu giám định viên có từ đủ 03 năm trở lên là giám định viên tư pháp và có hoạt động giám định thực tế trong lĩnh vực đề nghị thành lập. Sự thay đổi này được kỳ vọng sẽ thu hút thêm nhiều chuyên gia giỏi tham gia vào thị trường giám định tư pháp ngoài công lập.

4. Quy định cụ thể thời hạn giám định tối đa là 04 tháng

Tình trạng chậm trễ trong kết luận giám định thường là nguyên nhân dẫn đến việc kéo dài thời hạn giải quyết vụ án. Để siết chặt kỷ cương, Luật sửa đổi 2020 đã bổ sung quy định về thời hạn giám định tư pháp đối với các trường hợp không thuộc giám định bắt buộc trong tố tụng hình sự.

Cụ thể, thời hạn giám định tối đa là 03 tháng. Đối với những vụ việc có tính chất phức tạp, khối lượng công việc lớn hoặc gặp khó khăn khách quan, thời hạn có thể được kéo dài nhưng tối đa không quá 04 tháng. Quy định này tạo cơ sở pháp lý để các cơ quan trưng cầu giám định đôn đốc và giám sát tiến độ thực hiện của các tổ chức giám định.

5. Đảm bảo vị thế và an toàn cho giám định viên tại tòa

Nhận thấy những khó khăn của giám định viên khi tham gia phiên tòa (phải mang theo nhiều hồ sơ, tài liệu nhưng thường không có chỗ ngồi thuận tiện), luật mới đã bổ sung quyền được bố trí vị trí phù hợp tại phiên tòa cho người giám định. Điều này thể hiện sự tôn trọng đối với những người mang kiến thức chuyên môn giúp làm sáng tỏ sự thật khách quan.

Bên cạnh đó, giám định viên còn có quyền đề nghị các cơ quan có thẩm quyền thực hiện biện pháp bảo vệ khi có dấu hiệu bị đe dọa đến tính mạng, sức khỏe hoặc danh dự của bản thân và người thân. Đây là lá chắn pháp lý quan trọng để các chuyên gia yên tâm thực hiện nhiệm vụ một cách độc lập và khách quan.

6. Bổ sung các trường hợp miễn nhiệm giám định viên tư pháp

Để làm sạch đội ngũ và đảm bảo tính hiệu quả, Luật sửa đổi 2020 đã bổ sung thêm các trường hợp miễn nhiệm giám định viên tư pháp, bao gồm:

• Người có quyết định nghỉ hưu hoặc thôi việc (trừ trường hợp có nguyện vọng và đủ điều kiện tiếp tục làm việc).
• Người chuyển đổi vị trí công tác hoặc chuyển sang cơ quan khác mà không còn điều kiện phù hợp để thực hiện giám định.
• Miễn nhiệm theo nguyện vọng cá nhân và được cơ quan quản lý chấp thuận.

Những thay đổi trên của Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Giám định tư pháp sẽ chính thức có hiệu lực từ ngày 01/01/2021, hứa hẹn tạo ra một diện mạo mới, chuyên nghiệp và hiệu quả hơn cho hoạt động giám định tư pháp tại Việt Nam.