Quản lý đất đai tại cấp cơ sở từ lâu luôn là bài toán nóng bỏng với nhiều áp lực về vi phạm trật tự xây dựng, lấn chiếm đất công hay tự ý chuyển đổi mục đích sử dụng đất trái phép. Nhằm nâng cao hiệu lực thực thi pháp luật và phân cấp mạnh mẽ cho chính quyền địa phương, các quy định pháp lý mới đã mở rộng đáng kể quyền hạn xử lý cho người đứng đầu chính quyền cấp xã.

Cụ thể, theo quy định được sửa đổi, bổ sung tại Nghị định 281/2026/NĐ-CP (sửa đổi, bổ sung Nghị định 123/2024/NĐ-CP quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực đất đai) cùng hệ thống văn bản hợp nhất liên quan, thẩm quyền xử phạt của Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã đã có sự điều chỉnh mang tính bước ngoặt từ ngày 31/8/2026.

Thẩm quyền xử phạt tiền lên tới 500 triệu đồng: Áp dụng như thế nào?

Theo quy định tại khoản 1 Điều 30 Văn bản hợp nhất số 73/2026/VBHN-NĐ-BNNMT, Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã có quyền phạt cảnh cáo; phạt tiền đến 250 triệu đồng; đình chỉ hoạt động dịch vụ tư vấn có thời hạn 03 tháng và áp dụng các biện pháp khắc phục hậu quả tương ứng với tính chất, mức độ của hành vi vi phạm.

Nguyên tắc xác định mức phạt này được xây dựng trên nền tảng của Luật Xử lý vi phạm hành chính 2012, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật Xử lý vi phạm hành chính sửa đổi 2020 và Luật Xử lý vi phạm hành chính sửa đổi 2025. Cụ thể, khoản 4 Điều 5 Văn bản hợp nhất số 73/2026/VBHN-NĐ-BNNMT quy định:

Mức phạt tiền theo thẩm quyền quy định tại Điều 30 được áp dụng đối với một hành vi vi phạm hành chính của cá nhân. Đối với tổ chức có cùng một hành vi vi phạm hành chính thì mức phạt tiền bằng 02 lần mức phạt tiền đối với cá nhân.

Như vậy, bắt đầu từ ngày 31/8/2026, Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã chính thức có thẩm quyền ra quyết định phạt tiền tối đa lên đến 250 triệu đồng đối với cá nhân và lên đến 500 triệu đồng đối với tổ chức có hành vi vi phạm hành chính trong lĩnh vực đất đai. Đây là mức phạt tăng rất mạnh so với trước đây, thể hiện rõ chủ trương tăng quyền hạn, gắn liền trách nhiệm trực tiếp của cấp ủy, chính quyền địa phương cấp xã trong việc phát hiện và xử lý dứt điểm các sai phạm ngay từ lúc mới phát sinh.

Chính quyền cơ sở được tăng cường thẩm quyền nhằm siết chặt kỷ cương quản lý đất đai (ảnh minh họa)

Biện pháp khắc phục hậu quả toàn diện, ngăn chặn trục lợi đất đai

Bên cạnh hình thức phạt tiền nghiêm khắc, điểm đáng chú ý là người đứng đầu UBND cấp xã còn được trao thẩm quyền áp dụng đồng bộ các biện pháp khắc phục hậu quả mang tính chế tài cao nhằm đưa trật tự đất đai về đúng quy chuẩn của Luật Đất đai 2024.

Các biện pháp khắc phục hậu quả mà Chủ tịch UBND cấp xã có thể áp dụng trực tiếp bao gồm:

• Buộc khôi phục lại tình trạng ban đầu của đất: Áp dụng đối với các trường hợp tự ý hủy hoại đất, làm biến dạng địa hình, làm suy giảm chất lượng đất hoặc xây dựng công trình trái phép trên đất nông nghiệp, đất công ích.
• Buộc trả lại đất đã lấn, chiếm: Yêu cầu cá nhân, tổ chức di dời tài sản, công trình vi phạm để trả lại nguyên trạng mặt bằng cho Nhà nước hoặc người sử dụng đất hợp pháp.
• Buộc đăng ký đất đai: Yêu cầu người đang sử dụng đất thực hiện thủ tục đăng ký biến động hoặc đăng ký đất đai lần đầu theo quy định pháp luật.
• Buộc chấm dứt hợp đồng trái pháp luật: Buộc chấm dứt các giao dịch chuyển đổi, chuyển nhượng, tặng cho, cho thuê, thế chấp hoặc góp vốn bằng quyền sử dụng đất không đúng điều kiện quy định.
• Buộc nộp lại số lợi bất hợp pháp: Tịch thu toàn bộ khoản lợi nhuận tài chính thu được từ hành vi vi phạm để nộp vào ngân sách Nhà nước.
• Buộc thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tài chính: Nộp bổ sung các khoản tiền thuế, tiền sử dụng đất, tiền thuê đất còn thiếu hoặc trốn tránh.
• Buộc đưa đất vào sử dụng hoặc lập thủ tục chuyển sang thuê đất: Xử lý tình trạng bỏ hoang hóa, lãng phí đất đai hoặc sử dụng đất không đúng hình thức được Nhà nước giao.
• Buộc cung cấp hồ sơ, tài liệu hoặc thực hiện lại thủ tục hành chính: Đảm bảo sự minh bạch và chuẩn hóa hệ thống cơ sở dữ liệu đất đai quốc gia.

Tác động thực tiễn và lời khuyên pháp lý cho người sử dụng đất

Việc tăng mạnh khung tiền phạt và thẩm quyền xử phạt của Chủ tịch UBND cấp xã từ mốc ngày 31/8/2026 mang lại những chuyển biến tích cực trong công tác quản lý nhà nước, đồng thời đặt ra yêu cầu tuân thủ nghiêm ngặt đối với mọi chủ thể sử dụng đất.

Trước tình hình trên, các hộ gia đình, cá nhân và doanh nghiệp khi tham gia các quan hệ đất đai cần đặc biệt lưu ý những vấn đề sau:

1. Kiểm tra pháp lý quy hoạch trước khi xây dựng hoặc cải tạo: Tuyệt đối không tự ý chuyển mục đích sử dụng đất (như chuyển đất trồng lúa, đất trồng cây lâu năm sang đất ở hoặc đất phi nông nghiệp) khi chưa được cơ quan nhà nước có thẩm quyền cho phép.
2. Thực hiện nghiêm túc thủ tục đăng ký biến động: Mọi hoạt động mua bán, chuyển nhượng, tặng cho, thừa kế quyền sử dụng đất phải được công chứng, chứng thực và đăng ký biến động đất đai trong thời hạn quy định.
3. Chủ động rà soát ranh giới sử dụng đất: Tránh tình trạng lấn chiếm mương rãnh, đất lưu không, đất công cộng giáp ranh để không bị xử phạt với số tiền lớn và buộc tháo dỡ công trình gây thiệt hại tài sản.

Có thể khẳng định, việc tăng quyền xử phạt cho cấp cơ sở là công cụ pháp lý đắc lực giúp chính quyền địa phương ngăn chặn kịp thời các sai phạm ngay từ trong trứng nước, đồng thời kiến tạo môi trường quản lý đất đai minh bạch, công bằng và bền vững.