Trong bối cảnh nền kinh tế số đang bùng nổ, việc bảo hộ tài sản trí tuệ không còn bó hẹp trong các giá trị truyền thống. Luật Sở hữu trí tuệ 2005 sau nhiều lần sửa đổi đã chính thức đón nhận một "luồng gió mới" từ Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi 2025 (số 131/2025/QH15). Những thay đổi này không chỉ là bước tiến về mặt pháp lý mà còn là đòn bẩy quan trọng cho hoạt động đổi mới sáng tạo tại Việt Nam.

1. Bước ngoặt lịch sử: Luật hóa quyền sở hữu trí tuệ gắn với AI

Lần đầu tiên trong lịch sử lập pháp Việt Nam, vấn đề trí tuệ nhân tạo (AI) được đưa vào khung khổ pháp lý chính thức. Theo khoản 2 Điều 1 Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi 2025, Chính phủ sẽ quy định chi tiết việc xác lập quyền đối với các đối tượng được tạo ra có sự hỗ trợ của hệ thống AI.

“5. Căn cứ vào quy định của Luật này, Chính phủ quy định việc phát sinh, xác lập quyền sở hữu trí tuệ... trong trường hợp đối tượng quyền sở hữu trí tuệ được tạo ra có sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo.”

Quy định này mở ra cơ hội cho các doanh nghiệp công nghệ, nghệ sĩ số và nhà sáng tạo nội dung yên tâm khai thác sức mạnh của AI mà vẫn đảm bảo được quyền lợi hợp pháp của mình.

2. Ưu tiên lợi ích công cộng và an ninh quốc gia

Luật mới làm rõ ranh giới giữa quyền cá nhân và lợi ích cộng đồng. Nhà nước có quyền cấm hoặc hạn chế khai thác quyền SHTT trong các trường hợp đặc biệt liên quan đến quốc phòng, an ninh, y tế. Đặc biệt, khoản 5 Điều 7 cho phép sử dụng dữ liệu đã công bố để huấn luyện AI, miễn là không gây thiệt hại bất hợp lý cho chủ sở hữu.

3. Quyền sở hữu trí tuệ là tài sản có thể thế chấp, góp vốn

Một điểm cực kỳ hấp dẫn đối với giới đầu tư là việc bổ sung Điều 8a. Giờ đây, quyền SHTT được công nhận là một loại tài sản thực thụ, có thể dùng để góp vốn kinh doanh hoặc thế chấp vay vốn ngân hàng. Điều này giúp các startup công nghệ giải quyết bài toán thiếu vốn bằng chính chất xám của mình.

4. Chuyển đổi số toàn diện hoạt động SHTT

Với việc bổ sung Điều 11b, toàn bộ quy trình từ nộp đơn đến tra cứu giá giao dịch quyền SHTT sẽ được tự động hóa. Hệ thống dữ liệu lớn (Big Data) và AI sẽ được ứng dụng để nâng cao tính minh bạch, rút ngắn thời gian chờ đợi cho người dân và doanh nghiệp.

5. Linh hoạt phương thức nộp đơn sở hữu công nghiệp

Thay vì chỉ tập trung vào việc "đăng ký xác lập quyền", Điều 89 mới mở rộng sang mọi thủ tục liên quan. Hình thức nộp đơn điện tử được chuẩn hóa, tạo điều kiện thuận lợi tối đa cho cả cá nhân trong nước và tổ chức nước ngoài.

6. Đơn giản hóa hồ sơ đăng ký

Việc sửa đổi Điều 100 giúp loại bỏ các rào cản hành chính rườm rà. Các yêu cầu về tài liệu kỹ thuật được điều chỉnh theo hướng thực tế hơn, giúp người sáng tạo dễ dàng tiếp cận việc bảo hộ pháp lý cho thành quả lao động của mình.

7. Siết chặt trách nhiệm của các nền tảng số

Trong kỷ nguyên Internet, việc vi phạm bản quyền diễn ra tràn lan. Luật 2025 quy định rõ trách nhiệm của các doanh nghiệp trung gian và nền tảng số trong việc ngăn chặn, gỡ bỏ nội dung vi phạm. Đây là lá chắn thép bảo vệ các tác giả trước vấn nạn "xài chùa" nội dung trên mạng xã hội.

Lời khuyên từ chuyên gia: Các doanh nghiệp cần chủ động rà soát lại danh mục tài sản trí tuệ của mình, đặc biệt là các sản phẩm có ứng dụng AI, để kịp thời xác lập quyền bảo hộ theo quy định mới có hiệu lực từ năm 2026.