Bộ Tài chính giữ vị trí đặc biệt quan trọng trong bộ máy hành chính nhà nước, được ví như "tay hòm chìa khóa" nắm giữ huyết mạch của nền kinh tế quốc gia. Việc nắm rõ chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn của Bộ Tài chính không chỉ giúp các cơ quan, tổ chức thực hiện đúng thẩm quyền mà còn hỗ trợ đắc lực cho cộng đồng doanh nghiệp và người dân trong việc tuân thủ các quy định pháp luật về tài chính, thuế, ngân sách và đầu tư.

1. Bộ Tài chính thực hiện chức năng quản lý nhà nước những lĩnh vực nào?

Căn cứ quy định tại Điều 1 Nghị định 376/2026/NĐ-CP, Bộ Tài chính là cơ quan thuộc Chính phủ, thực hiện chức năng quản lý nhà nước đa ngành, đa lĩnh vực bao gồm:

• Chiến lược và kế hoạch: Chiến lược, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội; quy hoạch tổng thể quốc gia và quy hoạch ngành; xúc tiến đầu tư; đầu tư phát triển, đầu tư kinh doanh tại Việt Nam và từ Việt Nam ra nước ngoài;
• Tài chính - Ngân sách: Ngân sách nhà nước; ngân quỹ nhà nước; nợ công; viện trợ của nước ngoài cho Việt Nam và viện trợ của Việt Nam cho nước ngoài; thuế, phí, lệ phí và các khoản thu khác của ngân sách nhà nước;
• Tài sản và dự trữ: Dự trữ quốc gia; tài sản công; tài chính đối với quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách;
• Thương mại và dịch vụ tài chính: Hải quan; kế toán; kiểm toán; giá; chứng khoán và thị trường vốn; hoạt động kinh doanh bảo hiểm; hoạt động dịch vụ tài chính;
• Kinh tế doanh nghiệp và các lĩnh vực liên quan: Đấu thầu; doanh nghiệp, kinh tế tập thể, kinh tế hợp tác, hộ kinh doanh; khu kinh tế; thống kê; thực hiện chính sách bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế; đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước tại doanh nghiệp theo quy định của pháp luật.

2. 32 nhóm nhiệm vụ và quyền hạn chủ yếu của Bộ Tài chính được phân định ra sao?

Bộ Tài chính thực hiện đầy đủ các nhiệm vụ, quyền hạn theo quy định của Luật Tổ chức Chính phủ cùng các quy định khung đối với bộ, cơ quan ngang bộ. Đồng thời, theo Điều 2 Nghị định 376/2026/NĐ-CP, Bộ Tài chính trực tiếp đảm nhiệm 32 nhóm nhiệm vụ, quyền hạn trọng yếu:

2.1. Hoạch định pháp luật, chiến lược phát triển và phân bổ ngân sách nhà nước

Bộ Tài chính đóng vai trò chủ trì xây dựng các dự thảo luật, pháp lệnh, nghị định trình Chính phủ, Quốc hội; đồng thời ban hành các thông tư hướng dẫn thuộc lĩnh vực tài chính, kế toán, thuế và hải quan. Trong công tác quản lý tài khóa:

• Chủ trì lập dự toán ngân sách nhà nước hằng năm, kế hoạch tài chính 5 năm quốc gia, kế hoạch tài chính - ngân sách trung hạn 3 năm;
• Xây dựng phương án phân bổ ngân sách trung ương, tổng hợp và phê duyệt quyết toán ngân sách nhà nước;
• Điều hành ngân quỹ nhà nước, bảo đảm an ninh tài chính quốc gia và cân đối nguồn vốn cho phát triển kinh tế - xã hội.

2.2. Thống nhất quản lý thuế, phí, hải quan và các khoản thu ngân sách

Là cơ quan bảo đảm nguồn thu cho ngân sách quốc gia, Bộ Tài chính trực tiếp chỉ đạo, giám sát và hướng dẫn toàn bộ hệ thống quản lý thuế và hải quan trên phạm vi cả nước:

• Tổ chức thực hiện việc thu đúng, thu đủ các loại thuế, phí, lệ phí và các khoản thu khác vào ngân sách;
• Xem xét, quyết định theo thẩm quyền hoặc trình cơ quan có thẩm quyền miễn, giảm, gia hạn, hoàn thuế, xóa nợ thuế theo quy định pháp luật;
• Chỉ đạo kiểm tra sau thông quan, phòng chống buôn lậu, gian lận thương mại và bảo đảm lưu thông hàng hóa xuất nhập khẩu thuận lợi.

2.3. Quản lý tài sản công, nợ công và đầu tư phát triển

Nhóm nhiệm vụ này bảo đảm cho nguồn lực quốc gia được quản lý chặt chẽ, chống thất thoát, lãng phí:

• Về tài sản công: Đóng vai trò đầu mối giúp Chính phủ thống nhất quản lý tài sản công; xây dựng tiêu chuẩn, định mức sử dụng trụ sở, tài sản công chuyên dùng trong cơ quan, tổ chức nhà nước;
• Về nợ công: Quản lý an toàn nợ công, hạn mức vay nợ của Chính phủ, nợ nước ngoài của quốc gia, nguồn vốn ODA và các khoản vay ưu đãi quốc tế;
• Về đầu tư: Quản lý nhà nước về vốn đầu tư công, đầu tư theo hình thức đối tác công tư (PPP), bảo đảm việc giải ngân vốn đầu tư công minh bạch, đúng tiến độ và hiệu quả.

2.4. Giám sát các thị trường tài chính chuyên ngành: Chứng khoán, bảo hiểm, giá cả

Để đảm bảo sự vận hành ổn định của hệ thống kinh tế thị trường, Bộ Tài chính thực hiện thẩm quyền kiểm tra, giám sát chuyên sâu đối với:

• Thị trường chứng khoán: Thông qua Ủy ban Chứng khoán Nhà nước quản lý việc phát hành cổ phiếu, trái phiếu, thị trường phái sinh, cấp phép và giám sát các tổ chức kinh doanh chứng khoán;
• Kinh doanh bảo hiểm: Quản lý toàn diện thị trường bảo hiểm nhân thọ, phi nhân thọ, bảo vệ quyền lợi chính đáng của bên mua bảo hiểm;
• Quản lý giá và thẩm định giá: Thực hiện bình ổn giá các mặt hàng thiết yếu theo Luật Giá, kiểm soát biểu phí dịch vụ công và giám sát hoạt động hành nghề thẩm định giá độc lập.

3. Ý nghĩa thực tiễn đối với doanh nghiệp và người dân

Các chính sách tài khóa, thuế, hải quan và đầu tư do Bộ Tài chính ban hành hoặc tham mưu ban hành có tác động trực tiếp và thường xuyên tới đời sống kinh tế xã hội. Việc thực thi nghiêm ngặt, minh bạch các quy định tại Nghị định 376/2026/NĐ-CP quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Bộ Tài chính tạo lập môi trường kinh doanh thông thoáng, cạnh tranh bình đẳng, hỗ trợ doanh nghiệp tối ưu hóa chi phí tuân thủ và góp phần thúc đẩy kinh tế phát triển bền vững.