Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 8710-28:2023 về Bệnh thủy sản - Quy trình chẩn đoán - Phần 28: Bệnh do RSIV ở cá biển được ban hành năm 2023, quy định quy trình kỹ thuật thống nhất trên phạm vi cả nước để chẩn đoán chính xác và kịp thời bệnh do Red Sea Bream Iridovirus (RSIV) gây ra trên các đối tượng cá biển nuôi.

Phạm vi áp dụng và đối tượng áp dụng

• Phạm vi áp dụng: Tiêu chuẩn này quy định quy trình chẩn đoán bệnh do Red Sea Bream Iridovirus (RSIV) ở cá biển. Tiêu chuẩn áp dụng đối với các phòng thử nghiệm, cơ quan kiểm dịch, chẩn đoán bệnh thủy sản và các tổ chức, cá nhân có liên quan đến hoạt động nuôi trồng, giám sát dịch bệnh thủy sản.
• Đối tượng áp dụng: Các loài cá biển nuôi có nguy cơ nhiễm bệnh cao như cá tráp, cá mú, cá chẽm, cá hồng và các loài cá biển khác mẫn cảm với virus RSIV.

Nội dung cốt lõi của quy trình chẩn đoán

Tiêu chuẩn quy định chi tiết các bước từ chẩn đoán lâm sàng tại thực địa đến các xét nghiệm khẳng định trong phòng thí nghiệm, cụ thể như sau:

1. Thuật ngữ, định nghĩa và đặc điểm dịch tễ

• Bệnh do RSIV (Red Sea Bream Iridovirus) là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm ở cá biển, tác nhân gây bệnh là virus thuộc giống Megalocytivirus, họ Iridoviridae.
• Bệnh xuất hiện quanh năm nhưng thường bùng phát mạnh vào mùa hè khi nhiệt độ nước tăng cao (từ 25 độ C đến 30 độ C).
• Tỷ lệ tử vong có thể dao động từ 60% đến 100% ở các đàn cá nhiễm bệnh, gây thiệt hại kinh tế nghiêm trọng cho người nuôi.

2. Thiết bị, dụng cụ, thuốc thử và vật liệu

• Yêu cầu về trang thiết bị phòng thí nghiệm bao gồm: Máy nhân gen PCR, máy Real-time PCR, tủ an toàn sinh học cấp 2, máy ly tâm lạnh, kính hiển vi quang học và các thiết bị hỗ trợ tách chiết axit nucleic.
• Hóa chất và thuốc thử phải đảm bảo chất lượng, bao gồm các bộ kit tách chiết DNA, các cặp mồi (primers) đặc hiệu cho RSIV, và các hóa chất dùng cho phản ứng PCR/Real-time PCR.

3. Phương pháp chẩn đoán lâm sàng

• Triệu chứng lâm sàng: Cá nhiễm bệnh thường có biểu hiện bơi lờ đờ ở tầng mặt hoặc sát thành lồng, bỏ ăn, cơ thể sẫm màu, hô hấp khó khăn. Xuất hiện các vết xuất huyết nhẹ trên da, gốc vây hoặc xung quanh mắt.
• Bệnh tích đại thể: Khi mổ khám, cơ quan nội tạng có sự biến đổi rõ rệt. Tỳ tạng (lách) sưng to gấp nhiều lần bình thường và có màu đỏ sẫm hoặc đen. Thận sưng to, gan nhợt nhạt hoặc có các đốm xuất huyết nhỏ.

4. Phương pháp chẩn đoán trong phòng thí nghiệm

• Phương pháp chẩn đoán bằng PCR (Polymerase Chain Reaction): Sử dụng cặp mồi đặc hiệu để khuếch đại đoạn gen đích của RSIV từ mẫu DNA tách chiết từ tỳ tạng hoặc thận cá. Kết quả được xác định thông qua điện di trên gel agarose để phát hiện vạch sản phẩm có kích thước đặc trưng.
• Phương pháp Real-time PCR: Là phương pháp có độ nhạy và độ đặc hiệu cao, giúp phát hiện nhanh sự hiện diện của virus và định lượng tải lượng virus trong mẫu bệnh phẩm thông qua sự gia tăng tín hiệu huỳnh quang.
• Phương pháp mô bệnh học: Thực hiện nhuộm H&E các lát cắt mô tỳ tạng, thận hoặc gan để quan sát dưới kính hiển vi. Dấu hiệu đặc trưng là sự xuất hiện của các tế bào phì đại (enlarged cells) bắt màu thuốc nhuộm đậm trong các mô liên kết.

5. Kết luận và báo cáo kết quả

• Cá được xác định là mắc bệnh do RSIV khi có các triệu chứng lâm sàng, bệnh tích đại thể điển hình và có kết quả dương tính với virus RSIV bằng ít nhất một trong các phương pháp sinh học phân tử (PCR hoặc Real-time PCR).
• Các phòng thí nghiệm phải lập báo cáo kết quả thử nghiệm theo đúng biểu mẫu quy định, ghi rõ phương pháp thực hiện và kết luận chẩn đoán để phục vụ công tác phòng chống dịch bệnh kịp thời.

Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 8710-28:2023 là cơ sở pháp lý và kỹ thuật quan trọng giúp các cơ quan quản lý chuyên ngành và người nuôi thủy sản chủ động giám sát, phát hiện sớm và khống chế hiệu quả dịch bệnh do RSIV, bảo vệ sự phát triển bền vững của ngành nuôi biển Việt Nam.