Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 8710-27:2023 về Bệnh thủy sản - Quy trình chẩn đoán - Phần 27: Bệnh do vi rút Tilapia Lake (TiLV) ở cá rô phi được ban hành nhằm cung cấp một quy trình kỹ thuật thống nhất, khoa học và chính xác để chẩn đoán phát hiện vi rút gây bệnh Tilapia Lake Virus trên các đối tượng cá rô phi tại Việt Nam.

Phạm vi áp dụng và đối tượng thực hiện

• Phạm vi áp dụng: Tiêu chuẩn này quy định quy trình chẩn đoán bệnh do vi rút Tilapia Lake (TiLV) gây ra ở cá rô phi (bao gồm cá rô phi vằn Oreochromis niloticus, cá rô phi đỏ/điêu hồng Oreochromis sp. và các loài cá rô phi khác).
• Đối tượng áp dụng: Các phòng thử nghiệm, cơ quan kiểm dịch, chẩn đoán bệnh thủy sản, các tổ chức và cá nhân thực hiện hoạt động giám sát, nghiên cứu và phòng chống dịch bệnh trên cá rô phi.

Đặc điểm chung của bệnh do vi rút Tilapia Lake (TiLV)

Bệnh do vi rút Tilapia Lake (TiLV) là một bệnh truyền nhiễm nguy hiểm ở cá rô phi, gây ra bởi một loại vi rút RNA sợi đơn, phân đoạn thuộc họ Amnoonviridae. Bệnh có khả năng lây lan nhanh và gây tỷ lệ tử vong cực kỳ cao (lên đến 90% trong đàn nuôi), ảnh hưởng nghiêm trọng đến hiệu quả kinh tế của ngành nuôi trồng thủy sản.

Quy trình chẩn đoán lâm sàng

Chẩn đoán lâm sàng dựa trên các biểu hiện hoạt động, triệu chứng bên ngoài và bệnh tích đại thể của cá nghi nhiễm bệnh:

• Triệu chứng lâm sàng: Cá bị bệnh thường có biểu hiện bơi lờ đờ trên mặt nước hoặc gần bờ, kém ăn hoặc bỏ ăn hoàn toàn. Da cá sẫm màu, xuất hiện các vết loét nông hoặc sâu trên thân. Mắt cá bị đục thủy tinh thể, lồi mắt hoặc teo nhãn cầu. Vây cá có thể bị mòn rách, đặc biệt là vây đuôi.
• Bệnh tích đại thể: Khi mổ khám, ghi nhận các cơ quan nội tạng có sự biến đổi rõ rệt. Gan, thận và tỳ tạng (lách) thường bị sưng to, nhợt nhạt hoặc có hiện tượng xuất huyết lốm đốm. Trong xoang bụng có thể chứa dịch thể tích tụ.

Quy trình chẩn đoán trong phòng thí nghiệm

Để đưa ra kết luận chính xác, tiêu chuẩn hướng dẫn áp dụng các phương pháp sinh học phân tử hiện đại để phát hiện vật chất di truyền (RNA) của vi rút TiLV:

• Lấy mẫu và bảo quan mẫu: Mẫu bệnh phẩm ưu tiên lựa chọn là các cơ quan đích có chứa hàm lượng vi rút cao bao gồm não, gan, thận và tỳ tạng của cá nghi bị bệnh. Mẫu phải được thu thập từ cá còn sống hoặc vừa mới chết, bảo quản trong cồn tuyệt đối hoặc dung dịch bảo quản chuyên dụng và vận chuyển nhanh chóng về phòng thí nghiệm trong điều kiện lạnh.
• Tách chiết RNA: Sử dụng các bộ kít tách chiết RNA thương mại hoặc phương pháp tách chiết phù hợp để thu nhận RNA tinh sạch từ mẫu mô bệnh phẩm.
• Phương pháp RT-PCR (Reverse Transcription PCR): Sử dụng cặp mồi đặc hiệu để khuếch đại đoạn gen mục tiêu của vi rút TiLV. Sản phẩm PCR sau đó được kiểm tra bằng phương pháp điện di trên gel agarose để xác định sự hiện diện của vạch băng DNA có kích thước tương ứng.
• Phương pháp Real-time RT-PCR: Đây là phương pháp có độ nhạy và độ đặc hiệu cao hơn, cho phép phát hiện nhanh sự hiện diện của vi rút thông qua việc theo dõi tín hiệu huỳnh quang theo thời gian thực. Kết quả được đánh giá dựa trên giá trị chu kỳ ngưỡng (Ct) của phản ứng.

Đánh giá và kết luận kết quả chẩn đoán

Cá rô phi được kết luận là nhiễm vi rút Tilapia Lake (TiLV) khi đáp ứng đầy đủ các tiêu chí sau:

• Có các triệu chứng lâm sàng và bệnh tích đại thể điển hình của bệnh do TiLV gây ra (đối với chẩn đoán sơ bộ tại thực địa).
• Có kết quả dương tính với vi rút TiLV bằng phương pháp RT-PCR hoặc Real-time RT-PCR tại phòng thí nghiệm được chỉ định.

Hiệu lực thi hành

Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 8710-27:2023 có hiệu lực kể từ ngày công bố. Việc áp dụng tiêu chuẩn này giúp chuẩn hóa quy trình xét nghiệm, nâng cao năng lực giám sát dịch bệnh chủ động và hỗ trợ đắc lực cho công tác kiểm soát dịch bệnh thủy sản tại các địa phương trên cả nước.