Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 6663-14:2018 (ISO 5667-14:2014) về Chất lượng nước - Lấy mẫu - Phần 14 cung cấp các hướng dẫn mang tính nguyên tắc và kỹ thuật chi tiết về việc đảm bảo chất lượng và kiểm soát chất lượng (QA/QC) đối với hoạt động lấy mẫu và xử lý mẫu nước. Đây là tài liệu kỹ thuật nền tảng giúp các đơn vị quan trắc môi trường nhận diện, kiểm soát và giảm thiểu các sai số phát sinh trong suốt quá trình từ thực địa đến phòng thí nghiệm.

- Tầm quan trọng của việc thiết lập chương trình QA/QC

• Chương trình đảm bảo chất lượng và kiểm soát chất lượng (QA/QC) phải được xây dựng và áp dụng bắt buộc cho từng loạt lấy mẫu riêng biệt trong mọi chương trình quan trắc môi trường nước.
• Việc thiết lập này nhằm mục đích tối cao là chứng minh và bảo đảm các dữ liệu thu thập được từ chương trình lấy mẫu đạt độ tin cậy cao, có giá trị pháp lý và vững chắc về mặt khoa học.
• Mọi sai sót xảy ra ở bất kỳ bước nào trong quy trình lấy mẫu đều có nguy cơ gây ra những sai lệch mang tính hệ thống hoặc các sai lỗi cơ bản, làm mất đi giá trị thực tế của toàn bộ dữ liệu phân tích sau đó.

- Phương pháp tiếp cận kiểm soát chất lượng để đánh giá sai số

• Tiêu chuẩn đưa ra hệ thống các phương pháp tiếp cận thực nghiệm nhằm kiểm soát chất lượng, tập trung vào việc phát hiện và đánh giá các sai số ngẫu nhiên liên quan đến từng công đoạn và mức độ khác nhau của quy trình lấy mẫu ngoài thực địa.
• Phương pháp cốt lõi là sử dụng các phần mẫu kiểm soát được phân chia và xử lý theo các chế độ khác nhau để cô lập và định lượng nguồn gốc gây sai số (do dụng cụ, do thao tác lọc, do vận chuyển hoặc do bảo quản).

- Quy trình xử lý và đối chứng mẫu kiểm soát cơ bản (Mẫu b1 và b2)

• Quy trình xử lý mẫu b1: Phần mẫu b1 phải được xử lý trực tiếp tại hiện trường bằng cách sử dụng bình lấy mẫu, dụng cụ chứa và áp dụng kỹ thuật thao tác càng giống với quy trình áp dụng cho mẫu thật càng tốt. Điều này bao gồm cả việc thực hiện rửa bình lấy mẫu bằng kỹ thuật tương đồng. Sau khi xử lý, phần mẫu b1 được đưa về phòng thí nghiệm để phân tích như một mẫu thực tế.
• Quy trình đối chứng mẫu b2: Phần mẫu b2 được giữ lại và vận chuyển ngược trở lại phòng thí nghiệm mà không trải qua bất kỳ quá trình xử lý hoặc can thiệp vật lý/hóa học nào thêm tại hiện trường. Phần mẫu b2 không sử dụng này sẽ được phân tích song song với b1 tại phòng thí nghiệm để làm cơ sở đối chứng sai số do thao tác hiện trường.
• Kiểm soát quá trình lọc mẫu: Đối với các chỉ tiêu yêu cầu lọc, phần mẫu b1 được xử lý bằng bình lấy mẫu kết hợp thiết bị lọc chuyên dụng với kỹ thuật chuẩn xác như mẫu thật. Phần mẫu b2 tương ứng được giữ nguyên trạng không lọc để kiểm soát và đánh giá sai số phát sinh riêng từ công đoạn lọc mẫu.

- Quy trình phân chia và kiểm soát mẫu vận chuyển (Mẫu A và B)

• Mẫu kiểm soát ban đầu được chia thành hai phần lớn: Phần A được lưu giữ cố định tại điều kiện tiêu chuẩn của phòng thí nghiệm; Phần B được vận chuyển ra hiện trường thực địa cùng với đoàn lấy mẫu.
• Tại hiện trường, Phần B tiếp tục được chia nhỏ thành ba phần mẫu phụ ký hiệu là b1, b2 và b3 để thực hiện các thử nghiệm kiểm soát chuyên sâu:
• Phần mẫu b1 được xử lý bằng bình lấy mẫu tương tự mẫu thật.
• Phần mẫu b2 được giữ lại đưa về phòng thí nghiệm mà không xử lý thêm.
• Phần mẫu b3 được sử dụng cho quy trình thêm chuẩn (spiking) để đánh giá độ hao hụt chất phân tích.

- Quy trình kiểm soát mẫu thêm chuẩn và tính toán độ thu hồi

• Kỹ thuật thêm chuẩn đối với mẫu b3: Phần mẫu b3 được bổ sung một lượng nồng độ đã biết trước của thành phần (chất) cần xác định. Sau khi thêm chuẩn, phần b3 tiếp tục được chia làm hai phần nhỏ là b3 (i) và b3 (ii).
• Xử lý phần b3 (i): Được tiến hành xử lý bằng cách sử dụng cùng loại bình lấy mẫu và kỹ thuật thao tác chuẩn xác, mô phỏng hoàn toàn theo quy trình áp dụng cho mẫu thật.
• Xử lý phần b3 (ii): Được giữ lại và mang trực tiếp về phòng thí nghiệm mà không thực hiện thêm bất kỳ bước xử lý nào tại hiện trường.
• Đánh giá hiệu suất qua phần trăm độ thu hồi (R): Kết quả phân tích từ các phần mẫu b3 (i) và b3 (ii) là cơ sở để tính toán phần trăm độ thu hồi (R). Chỉ số R này phản ánh trực quan mức độ ảnh hưởng của ma trận mẫu, hiệu suất của quá trình xử lý tại hiện trường, cũng như xác định mức độ hao hụt hoặc nhiễm bẩn của chất cần phân tích trong suốt chu trình từ thực địa về phòng thí nghiệm.