Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 13682:2023 (hoàn toàn tương đương với tiêu chuẩn quốc tế ASTM D6323-19) hướng dẫn về việc lấy mẫu phụ trong phòng thí nghiệm đối với các thành phần môi trường liên quan đến hoạt động quản lý chất thải. Tiêu chuẩn này đóng vai trò nền tảng trong việc thiết lập các quy trình chuẩn hóa nhằm đảm bảo tính đại diện của mẫu phân tích so với mẫu thực địa ban đầu, phục vụ hiệu quả cho công tác kiểm soát và bảo vệ môi trường.

Phạm vi áp dụng và đối tượng thực hiện

Tiêu chuẩn này hướng dẫn các thủ tục kỹ thuật để thu thập mẫu phụ đại diện từ các mẫu phòng thí nghiệm có kích thước lớn hơn. Đối tượng và phạm vi áp dụng cụ thể bao gồm:

• Áp dụng đối với các mẫu môi trường thu thập từ hoạt động quản lý chất thải, bao gồm đất, trầm tích, bùn, chất lỏng, tro và các loại chất thải hỗn hợp nhiều pha.
• Hướng dẫn các phương pháp giảm cỡ mẫu vật lý để thu được lượng mẫu phân tích phù hợp mà không làm thay đổi đặc tính hóa học và vật lý của mẫu gốc.
• Đối tượng áp dụng là các phòng thí nghiệm phân tích môi trường, các cơ quan quản lý nhà nước về môi trường, các tổ chức chứng nhận và các chuyên gia thực hiện hoạt động quan trắc, phân tích chất thải.

Tài liệu viện dẫn liên quan (Điều 2)

Để áp dụng tiêu chuẩn này một cách chính xác, người sử dụng cần kết hợp tham chiếu với các tài liệu, tiêu chuẩn liên quan về kỹ thuật lấy mẫu thực địa, bảo quản mẫu và quản lý chất thải:

• Các tiêu chuẩn quốc gia và quốc tế về phương pháp lấy mẫu chất thải rắn, chất thải lỏng và bùn thải.
• Các hướng dẫn về quy trình bảo quản, vận chuyển và bàn giao mẫu môi trường về phòng thí nghiệm.
• Các tài liệu thuật ngữ chung về quản lý chất thải và phân tích hóa học môi trường.

Thuật ngữ và định nghĩa cốt lõi (Điều 3)

Tiêu chuẩn làm rõ các khái niệm cơ bản nhằm thống nhất cách hiểu và thực hiện trong quy trình vận hành của phòng thí nghiệm:

• Mẫu phòng thí nghiệm (Laboratory sample): Lượng mẫu được gửi đến phòng thí nghiệm để phân tích hoặc thử nghiệm, được thu thập trực tiếp từ thực địa theo các phương pháp quy chuẩn.
• Mẫu phụ (Subsample): Một phần mẫu được lấy ra từ mẫu phòng thí nghiệm lớn hơn thông qua các quy trình phân chia có hệ thống nhằm đảm bảo tính đại diện cho toàn bộ mẫu ban đầu.
• Tính không đồng nhất (Heterogeneity): Trạng thái mà các thành phần, đặc tính hóa học hoặc vật lý của mẫu không phân bố đều. Đây là thách thức lớn nhất trong việc lấy mẫu phụ đại diện.
• Mẫu phân tích (Analytical aliquot): Lượng mẫu phụ cuối cùng có khối lượng hoặc thể tích phù hợp để đưa trực tiếp vào thiết bị phân tích hoặc thực hiện quy trình hóa học.

Ý nghĩa và ứng dụng của việc lấy mẫu phụ (Điều 4)

Việc lấy mẫu phụ chính xác là bước quyết định đến độ tin cậy của kết quả phân tích cuối cùng. Tiêu chuẩn nhấn mạnh các nguyên tắc kỹ thuật sau:

• Đảm bảo tính đại diện: Nếu mẫu phụ không đại diện cho mẫu thực địa ban đầu, mọi kết quả phân tích sau đó đều không có giá trị pháp lý và kỹ thuật, dẫn đến sai lệch trong đánh giá mức độ ô nhiễm hoặc phân loại chất thải.
• Giảm thiểu sai số hệ thống: Hướng dẫn các kỹ thuật phân chia mẫu (như chia tư, sử dụng thiết bị chia mẫu cơ học, hoặc trộn đều trước khi trích ly) nhằm hạn chế tối đa sự phân tách hạt theo kích thước hoặc tỷ trọng.
• Xử lý mẫu nhiều pha: Đưa ra nguyên tắc đối với các mẫu chứa cả pha lỏng và pha rắn, yêu cầu phải đồng hóa mẫu hoặc tách riêng từng pha để phân tích độc lập tùy thuộc vào mục tiêu thử nghiệm.
• Kiểm soát chất lượng (QA/QC): Yêu cầu thực hiện các mẫu lặp phụ (duplicate subsamples) để đánh giá độ chụm của quy trình lấy mẫu phụ trong phòng thí nghiệm.

Hiệu lực thi hành

Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 13682:2023 có hiệu lực kể từ ngày công bố ban hành. Các phòng thí nghiệm phân tích môi trường được khuyến khích áp dụng tiêu chuẩn này vào quy trình vận hành tiêu chuẩn (SOP) nội bộ để nâng cao năng lực và độ tin cậy của kết quả thử nghiệm liên quan đến quản lý chất thải.