Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 6053:2021 (ISO 9696:2017) về Chất lượng nước - Tổng hoạt độ phóng xạ alpha - Phương pháp nguồn dày được Bộ Khoa học và Công nghệ công bố, quy định phương pháp xác định tổng hoạt độ phóng xạ alpha trong nước không mặn đối với các hạt nhân phóng xạ phát alpha không bay hơi ở nhiệt độ 350 độ C.

Phạm vi áp dụng và đối tượng điều chỉnh

Tiêu chuẩn này áp dụng đối với các loại nước thô (nước chưa qua xử lý), nước uống, nước ngầm và nước mặt. Phương pháp nguồn dày được thiết kế để kiểm tra, giám sát các hạt nhân phóng xạ phát alpha có trong nguồn nước sinh hoạt và môi trường. Giới hạn phát hiện của phương pháp phụ thuộc trực tiếp vào lượng chất rắn hòa tan có trong mẫu nước và các đặc tính kỹ thuật của thiết bị đo được sử dụng tại phòng thí nghiệm.

Nội dung cốt lõi của các điều khoản đầu (Từ Điều 1 đến Điều 4)

1. Phạm vi áp dụng (Điều 1)

• Phương pháp này được thiết kế đặc biệt để đo tổng hoạt độ phóng xạ alpha trong các mẫu nước không mặn, phục vụ công tác đánh giá an toàn nguồn nước uống và nước sinh hoạt.
• Phương pháp không áp dụng cho các hạt nhân phóng xạ dễ bay hơi ở nhiệt độ dưới 350 độ C, chẳng hạn như radon hoặc một số hợp chất nhất định của poloni.
• Phạm vi đo có thể được điều chỉnh linh hoạt bằng cách thay đổi thể tích mẫu nước đem cô cạn và khối lượng cặn khô tối đa được phân bố đều trên đĩa đo để tạo thành một "nguồn dày" đồng nhất.

2. Tài liệu viện dẫn (Điều 2)

• Tiêu chuẩn này áp dụng các tài liệu viện dẫn quan trọng để đảm bảo tính chính xác trong suốt quy trình thực hiện, đặc biệt là TCVN 6663-3 (ISO 5667-3) về hướng dẫn bảo quản và xử lý mẫu nước.
• Các tài liệu hướng dẫn về việc xác định độ không đảm bảo đo và các tiêu chuẩn hiệu chuẩn thiết bị đo phóng xạ cũng được tích hợp chặt chẽ để làm cơ sở đánh giá sai số của kết quả thử nghiệm.

3. Thuật ngữ và định nghĩa (Điều 3)

• Tổng hoạt độ phóng xạ alpha (Gross alpha activity): Là tổng hoạt độ của tất cả các hạt nhân phóng xạ phát bức xạ alpha có mặt trong mẫu thử, được xác định dựa trên một chất chuẩn hiệu chuẩn cụ thể.
• Nguồn dày (Thick source): Là nguồn phóng xạ được chuẩn bị từ cặn khô của mẫu nước sau khi cô cạn, có độ dày khối lượng đủ lớn để xảy ra hiện tượng tự hấp thụ đáng kể đối với các hạt alpha phát ra.
• Độ tự hấp thụ (Self-absorption): Hiện tượng các hạt alpha bị hấp thụ bởi chính khối lượng chất rắn của nguồn trước khi chúng có thể thoát ra ngoài để đi vào đầu dò của thiết bị đo.

4. Nguyên tắc của phương pháp (Điều 4)

• Mẫu nước ban đầu được axit hóa bằng axit nitric hoặc axit sunfuric nhằm ngăn ngừa sự hấp phụ của các hạt nhân phóng xạ lên thành bình chứa, đồng thời chuyển đổi các muối có trong nước thành dạng sunfat ổn định hơn khi nung.
• Tiến hành cô cạn mẫu nước trên bếp nhiệt hoặc thiết bị cô quay chân không cho đến khi thu được lượng cặn khô hoàn toàn.
• Cặn khô sau đó được nghiền mịn, đồng nhất hóa cơ học và chuyển một lượng khối lượng xác định lên đĩa đo (khay đo) để tạo thành một lớp nguồn dày đồng đều về mặt vật lý.
• Đo hoạt độ alpha của nguồn dày bằng thiết bị đếm phóng xạ alpha thích hợp, thông thường là đầu dò nhấp nháy ZnS(Ag) hoặc buồng đếm tỷ lệ khí dòng chảy.
• Hiệu chuẩn thiết bị đo được thực hiện bằng cách sử dụng các nguồn chuẩn có đặc tính tự hấp thụ tương tự với mẫu, thường sử dụng Americi-241 (Am-241) hoặc Urani tự nhiên (U-nat) làm chất chuẩn đối chiếu để tính toán hiệu suất đếm.

Hiệu lực thi hành

TCVN 6053:2021 hoàn toàn thay thế cho tiêu chuẩn TCVN 6053:2011 trước đây. Tiêu chuẩn này có hiệu lực kể từ ngày được cơ quan nhà nước có thẩm quyền công bố áp dụng, đóng vai trò là hướng dẫn kỹ thuật bắt buộc đối với các phòng thử nghiệm chất lượng nước và các cơ quan quản lý an toàn bức xạ môi trường tại Việt Nam.