Lĩnh vực sở hữu trí tuệ (SHTT) tại Việt Nam đang chứng kiến những thay đổi mang tính bước ngoặt với hàng loạt chính sách mới có hiệu lực từ tháng 7 năm 2026. Những điều chỉnh này không chỉ tác động sâu rộng đến cơ cấu quản lý nhà nước mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và nghĩa vụ của các chủ thể SHTT, từ doanh nghiệp đến cá nhân. Bài viết này sẽ đi sâu phân tích những điểm mới nổi bật, đặc biệt là việc tăng cường thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính và đơn giản hóa các thủ tục hành chính, hứa hẹn một môi trường pháp lý minh bạch và hiệu quả hơn.

Thẩm quyền xử phạt vi phạm SHTT: Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ nắm quyền lực mới

Một trong những điểm nhấn quan trọng nhất của các chính sách SHTT có hiệu lực từ tháng 7/2026 là sự thay đổi đáng kể trong cơ chế phân định thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính (VPHC). Theo Nghị định 186/2026/NĐ-CP, cụ thể tại Điều 3, đã sửa đổi, bổ sung Điều 15 Nghị định 99/2013/NĐ-CP, theo đó, Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ (SHTT) và các Trưởng đoàn kiểm tra chuyên ngành SHTT do Cục trưởng hoặc Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ thành lập sẽ có thẩm quyền xử phạt các hành vi vi phạm trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp.

Sự thay đổi này thể hiện rõ định hướng của Nhà nước trong việc tập trung quyền lực và trách nhiệm vào một cơ quan chuyên trách, nhằm nâng cao hiệu quả công tác đấu tranh chống hàng giả, hàng nhái và các hành vi xâm phạm quyền SHTT khác. Cụ thể, theo Điều 4 Nghị định 186/2026/NĐ-CP, Cục trưởng Cục SHTT được trao các quyền hạn đáng kể, bao gồm:

• Phạt cảnh cáo;
• Phạt tiền đến 250 triệu đồng;
• Tước quyền sử dụng giấy phép, chứng chỉ hành nghề có thời hạn hoặc đình chỉ hoạt động kinh doanh hàng hóa, dịch vụ vi phạm có thời hạn;
• Tịch thu tang vật, phương tiện vi phạm hành chính;
• Áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả theo quy định.

Việc tăng cường thẩm quyền này được kỳ vọng sẽ tạo ra một "cú hích" mạnh mẽ, giúp các cơ quan chức năng chủ động và quyết liệt hơn trong việc xử lý các vi phạm, bảo vệ quyền lợi chính đáng của các chủ sở hữu SHTT, đồng thời răn đe các hành vi vi phạm. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, khi SHTT ngày càng trở thành tài sản vô hình có giá trị cao và là yếu tố then chốt thúc đẩy đổi mới sáng tạo.

Bãi bỏ thẩm quyền xử phạt của Thanh tra Khoa học và Công nghệ, Thanh tra Thông tin và Truyền thông

Song hành với việc tăng cường thẩm quyền cho Cục trưởng Cục SHTT, Điều 5 Nghị định 186/2026/NĐ-CP cũng quy định bãi bỏ Điều 16 và Điều 17 Nghị định 99/2013/NĐ-CP, có nghĩa là từ ngày 15/7/2026, Thanh tra Khoa học và Công nghệ, Thanh tra Thông tin và Truyền thông sẽ không còn thẩm quyền xử phạt VPHC trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp. Thay vào đó, toàn bộ thẩm quyền này được chuyển giao cho Cục trưởng Cục SHTT. Động thái này được xem là một bước đi chiến lược nhằm tinh gọn bộ máy, tránh chồng chéo chức năng và tăng cường tính chuyên nghiệp trong công tác xử lý vi phạm SHTT. Việc tập trung thẩm quyền vào một đầu mối duy nhất sẽ giúp quá trình xử lý nhanh chóng, hiệu quả hơn, giảm thiểu các thủ tục rườm rà và tạo sự đồng bộ trong việc áp dụng pháp luật.

Đơn giản hóa thủ tục hành chính: Hướng tới môi trường SHTT thông thoáng

Bên cạnh những thay đổi về thẩm quyền xử phạt, các chính sách mới cũng tập trung vào việc đơn giản hóa thủ tục hành chính (TTHC) trong lĩnh vực SHTT, nhằm tạo điều kiện thuận lợi hơn cho các tổ chức, cá nhân. Nghị quyết 66.18/2026/NQ-CP của Chính phủ đã chỉ rõ các nội dung đơn giản hóa tại Mục 2 Phụ lục I.3, bao gồm:

1. Đơn giản hóa thủ tục yêu cầu, gia hạn hiệu lực văn bằng bảo hộ

• Hồ sơ: Bao gồm tờ khai, bản gốc Bằng độc quyền kiểu dáng công nghiệp, Giấy chứng nhận đăng ký nhãn hiệu và văn bản ủy quyền.
• Linh hoạt: Một hồ sơ có thể yêu cầu gia hạn hiệu lực cho một hoặc nhiều Bằng độc quyền kiểu dáng công nghiệp; một hoặc nhiều Giấy chứng nhận đăng ký nhãn hiệu. Điều này giúp giảm bớt gánh nặng giấy tờ và thời gian cho các chủ sở hữu có nhiều văn bằng cần gia hạn.

2. Đơn giản hóa thủ tục yêu cầu sửa đổi văn bằng bảo hộ

Điểm đáng chú ý là một tờ khai yêu cầu sửa đổi văn bằng bảo hộ có thể áp dụng cho nhiều văn bằng nếu có cùng nội dung sửa đổi. Tuy nhiên, người yêu cầu vẫn phải nộp phí theo quy định đối với từng văn bằng bảo hộ. Quy định này khuyến khích các chủ sở hữu SHTT chủ động cập nhật thông tin, đồng thời tối ưu hóa quy trình xử lý của cơ quan nhà nước.

3. Bãi bỏ nhiều thủ tục hành chính từ ngày 01/7/2026

Để cắt giảm gánh nặng hành chính và tạo môi trường kinh doanh thông thoáng hơn, Nghị quyết 66.18/2026/NQ-CP đã quyết định không thực hiện, bãi bỏ một loạt các TTHC trong lĩnh vực SHTT, bao gồm:

• Thủ tục đăng ký hợp đồng chuyển nhượng quyền sở hữu công nghiệp: Trước đây, theo khoản 1 Điều 148 và Điều 150 Luật Sở hữu trí tuệ, cùng với Điều 114, 115 Thông tư số 10/2026/TT-BKHCN, việc đăng ký hợp đồng chuyển nhượng là bắt buộc để hợp đồng có hiệu lực. Việc bãi bỏ thủ tục này sẽ giảm đáng kể gánh nặng pháp lý cho các bên liên quan.
• Thủ tục công nhận cơ sở đào tạo nghiệp vụ giám định sở hữu công nghiệp: Quy định tại khoản 4 Điều 108a Nghị định số 65/2023/NĐ-CP (dù không tìm thấy trực tiếp, nhưng nội dung liên quan đến đào tạo nghiệp vụ giám định đã được quy định tại Điều 108 Nghị định 65/2023/NĐ-CP về kiểm tra nghiệp vụ giám định sở hữu công nghiệp) đã bị bãi bỏ.
• Thủ tục cấp, cấp lại, thu hồi Thẻ giám định viên sở hữu công nghiệp: Quy định tại Điều 109 Nghị định số 65/2023/NĐ-CP.
• Thủ tục cấp, cấp lại, thu hồi Giấy chứng nhận tổ chức giám định sở hữu công nghiệp: Quy định tại Điều 110 Nghị định số 65/2023/NĐ-CP.
• Thủ tục cấp, cấp lại, thu hồi Thẻ giám định viên quyền đối với giống cây trồng: Quy định tại Điều 112 Nghị định số 65/2023/NĐ-CP.
• Các nội dung liên quan đến đào tạo và kiểm tra nghiệp vụ giám định: Bao gồm đào tạo nghiệp vụ giám định sở hữu công nghiệp, đào tạo nghiệp vụ giám định quyền đối với giống cây trồng, kiểm tra nghiệp vụ giám định sở hữu công nghiệp, kiểm tra nghiệp vụ giám định quyền đối với giống cây trồng. Các nội dung này trước đây được quy định tại Mục 2, Mục 3 Chương V Nghị định số 65/2023/NĐ-CP và Thông tư số 35/2025/TT-BKHCN.

Việc bãi bỏ các thủ tục này thể hiện nỗ lực của Chính phủ trong việc cải cách hành chính, giảm bớt các rào cản pháp lý không cần thiết, tạo điều kiện thuận lợi tối đa cho các hoạt động liên quan đến SHTT. Điều này không chỉ giúp tiết kiệm thời gian, chi phí cho doanh nghiệp mà còn góp phần thúc đẩy sự phát triển của thị trường SHTT, khuyến khích đổi mới sáng tạo và đầu tư.

Tác động và triển vọng của chính sách SHTT mới

Những chính sách mới về SHTT có hiệu lực từ tháng 7/2026 được kỳ vọng sẽ mang lại nhiều tác động tích cực. Việc tập trung thẩm quyền xử phạt vào Cục trưởng Cục SHTT sẽ giúp tăng cường tính chuyên nghiệp và hiệu quả trong việc bảo vệ quyền SHTT, giảm thiểu tình trạng vi phạm. Đồng thời, việc đơn giản hóa và bãi bỏ các thủ tục hành chính rườm rà sẽ tạo ra một môi trường pháp lý thông thoáng, khuyến khích các hoạt động sáng tạo, đầu tư và kinh doanh trong lĩnh vực SHTT.

Tuy nhiên, để các chính sách này phát huy hiệu quả tối đa, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý nhà nước, sự chủ động của doanh nghiệp và cá nhân trong việc nắm bắt và tuân thủ các quy định mới. Việc tăng cường tuyên truyền, phổ biến pháp luật SHTT cũng là yếu tố then chốt để nâng cao nhận thức và ý thức chấp hành pháp luật trong cộng đồng.

Nhìn chung, những thay đổi này là một bước tiến quan trọng trong việc hoàn thiện hệ thống pháp luật SHTT của Việt Nam, hướng tới mục tiêu xây dựng một nền kinh tế tri thức, nơi quyền SHTT được tôn trọng và bảo vệ một cách hiệu quả.