Trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh cải cách hành chính, minh bạch hóa tài chính công và số hóa các dịch vụ công, việc tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về phí và lệ phí là yêu cầu bắt buộc đối với mọi cơ quan, tổ chức và cá nhân được ủy quyền. Tuy nhiên, trên thực tế, tình trạng "vượt rào", tự ý đặt ra các khoản thu ngoài danh mục hoặc thu không đúng mức quy định vẫn diễn ra ở một số địa phương, đơn vị, gây bức xúc trong dư luận xã hội.

Để siết chặt kỷ cương và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người dân, doanh nghiệp, Chính phủ đã ban hành Nghị định 02/2026/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực phí và lệ phí, có hiệu lực từ đầu năm 2026. Nghị định mới này mang đến những chế tài xử phạt mang tính răn đe cực kỳ mạnh mẽ, với mức phạt tiền kịch khung lên tới 100 triệu đồng cùng hàng loạt biện pháp khắc phục hậu quả nghiêm khắc.

1. Tự ý đặt và thu phí, lệ phí trái phép: Cái giá phải trả lên tới 100 triệu đồng

Theo quy định nền tảng tại Luật Phí và lệ phí 2015, danh mục phí và lệ phí là cố định và chỉ có các cơ quan nhà nước có thẩm quyền tối cao (như Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ, Bộ Tài chính, Hội đồng nhân dân cấp tỉnh) mới có quyền quyết định ban hành, điều chỉnh. Mọi hành vi tự ý "sáng tạo" ra các khoản thu mới, núp bóng dưới các tên gọi khác nhau để thu tiền của người dân đều là hành vi vi phạm pháp luật nghiêm trọng.

Cụ thể, căn cứ theo quy định tại khoản 1 Điều 10 Nghị định 02/2026/NĐ-CP, mức phạt tiền đối với hành vi tự đặt và thu các loại phí, lệ phí được phân định rõ rệt dựa trên quy mô số tiền vi phạm thu được:

Ví dụ thực tế: Nếu một Ban quản lý chợ hoặc một đơn vị hành chính cấp xã tự ý đặt ra một khoản "phí dịch vụ hành chính đặc biệt" chưa có trong danh mục pháp luật quy định, và tổng số tiền họ thu được từ người dân tích lũy đạt mức 350 triệu đồng, đơn vị này sẽ lập tức đối mặt với mức phạt tiền kịch khung từ 80 triệu đến 100 triệu đồng. Đây là bài học đắt giá cho bất kỳ tổ chức nào có ý định "vượt rào" cơ chế.

2. Thu phí không đúng mức quy định: Sai một ly, đi một dặm

Bên cạnh hành vi tự ý đặt ra các khoản thu mới, hành vi thu phí, lệ phí không đúng mức quy định (bao gồm cả hành vi thu cao hơn hoặc thấp hơn mức quy định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền) cũng bị xử lý vô cùng nghiêm khắc. Việc thu sai mức không chỉ làm méo mó chính sách tài chính công mà còn tạo ra sự bất bình đẳng, thiếu minh bạch trong giao dịch hành chính.

Theo quy định tại khoản 2 Điều 10 Nghị định 02/2026/NĐ-CP, khung hình phạt đối với hành vi thu phí, lệ phí không đúng mức quy định được chi tiết hóa như sau:

• Phạt tiền từ 1.000.000 đồng đến 2.000.000 đồng: Áp dụng khi số tiền vi phạm dưới 10.000.000 đồng.
• Phạt tiền từ 2.000.000 đồng đến 6.000.000 đồng: Áp dụng khi số tiền vi phạm từ 10.000.000 đồng đến dưới 30.000.000 đồng.
• Phạt tiền từ 6.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng: Áp dụng khi số tiền vi phạm từ 30.000.000 đồng đến dưới 50.000.000 đồng.
• Phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng: Áp dụng khi số tiền vi phạm từ 50.000.000 đồng đến dưới 100.000.000 đồng.
• Phạt tiền từ 20.000.000 đồng đến 60.000.000 đồng: Áp dụng khi số tiền vi phạm từ 100.000.000 đồng đến dưới 300.000.000 đồng.
• Phạt tiền từ 60.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng: Áp dụng khi số tiền vi phạm từ 300.000.000 đồng trở lên.

Quy định này buộc các tổ chức thu phí phải tuyệt đối tuân thủ biểu giá đã được phê duyệt. Việc cố tình thu cao hơn để trục lợi hoặc thu thấp hơn để "cạnh tranh không lành mạnh" hoặc ưu ái cá nhân đều phải trả giá đắt bằng tiền mặt và uy tín hoạt động.

3. Thời hiệu xử phạt kéo dài và các biện pháp khắc phục hậu quả triệt để

Một điểm mới đáng chú ý mà các tổ chức cần đặc biệt lưu tâm là thời hiệu xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực này. Căn cứ theo quy định tại Điều 6 Nghị định 02/2026/NĐ-CP, thời hiệu xử phạt là 02 năm. Cách tính thời hiệu tuân thủ nghiêm ngặt theo quy định tại Nghị định 118/2021/NĐ-CP:

• Đối với hành vi vi phạm đã kết thúc, thời hiệu được tính từ thời điểm chấm dứt hành vi vi phạm.
• Đối với hành vi vi phạm đang được thực hiện, thời hiệu được tính từ thời điểm phát hiện hành vi vi phạm.

Đặc biệt, không chỉ dừng lại ở việc nộp phạt tiền vào ngân sách, các đơn vị vi phạm còn phải đối mặt với các biện pháp khắc phục hậu quả mang tính triệt để được quy định tại Điều 4 Nghị định 02/2026/NĐ-CP và Điều 10 Nghị định 02/2026/NĐ-CP:

"Buộc hoàn trả toàn bộ số tiền phí, lệ phí đã thu trái quy định cho người nộp. Trong trường hợp không xác định được người nộp để hoàn trả (ví dụ thu vãng lai không lưu thông tin), tổ chức vi phạm bắt buộc phải nộp toàn bộ số tiền thu sai đó vào ngân sách nhà nước."

Ngoài ra, đơn vị vi phạm còn bị buộc phải thực hiện đúng các trách nhiệm của tổ chức thu phí, lệ phí theo quy định của Luật Phí và lệ phí, bao gồm việc niêm yết công khai mức thu, phương thức thu tại địa điểm giao dịch và trên trang thông tin điện tử, đồng thời phải cấp chứng từ, biên lai thu đầy đủ cho người nộp.

4. Lời khuyên pháp lý quan trọng dành cho các tổ chức thu phí

Để tránh rơi vào vòng xoáy pháp lý và đối mặt với những khoản phạt tài chính khổng lồ cùng nguy cơ mất uy tín nghiêm trọng, các tổ chức được giao nhiệm vụ thu phí, lệ phí cần chủ động thực hiện các biện pháp sau:

1. Thường xuyên rà soát văn bản: Cập nhật liên tục các quyết định, thông tư của Bộ Tài chính và Nghị quyết của Hội đồng nhân dân cấp tỉnh về danh mục và mức thu phí, lệ phí áp dụng cho đơn vị mình.
2. Số hóa quy trình thu: Áp dụng triệt để biên lai điện tử, hóa đơn điện tử có kết nối dữ liệu trực tiếp với cơ quan thuế để đảm bảo tính minh bạch, tránh sai sót do con người tự tính toán thủ công.
3. Đào tạo nghiệp vụ cho cán bộ: Nâng cao nhận thức pháp luật cho đội ngũ cán bộ trực tiếp đứng quầy thu, tuyệt đối không tự ý thu thêm bất kỳ khoản phụ phí, 'phí bôi trơn' hay phí dịch vụ đi kèm nào ngoài quy định.

Việc tuân thủ pháp luật về phí và lệ phí không chỉ là nghĩa vụ mà còn là thước đo uy tín, tính chuyên nghiệp của mỗi tổ chức trong kỷ nguyên số hóa hành chính công hiện nay.