Trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia đang diễn ra mạnh mẽ, việc quản lý và khai thác dữ liệu dân cư, đặc biệt là dữ liệu hộ tịch, đã có những bước tiến quan trọng. Luật Hộ tịch 2026 được Quốc hội thông qua đã đánh dấu một cột mốc mới trong việc hiện đại hóa công tác đăng ký và quản lý hộ tịch tại Việt Nam. Một trong những điểm mới đáng chú ý nhất chính là quy định về việc thu phí khi khai thác, sử dụng Cơ sở dữ liệu hộ tịch.

Quy định mới về phí khai thác Cơ sở dữ liệu hộ tịch

Theo quy định tại khoản 2 Điều 12 Luật Hộ tịch 2026, kể từ ngày Luật này có hiệu lực (01/3/2027), các chủ thể bao gồm cơ quan, tổ chức và cá nhân khi có nhu cầu khai thác, sử dụng thông tin từ Cơ sở dữ liệu hộ tịch điện tử sẽ phải thực hiện nghĩa vụ tài chính. Cụ thể:

"2. Cơ quan, tổ chức, cá nhân khi khai thác, sử dụng Cơ sở dữ liệu hộ tịch phải nộp phí theo quy định của pháp luật về phí và lệ phí."

Quy định này nhằm bù đắp chi phí vận hành, bảo trì và nâng cấp hệ thống hạ tầng công nghệ thông tin đồ sộ phục vụ việc lưu trữ dữ liệu hộ tịch của toàn bộ công dân. Việc thu phí cũng giúp nâng cao trách nhiệm của các bên khi khai thác dữ liệu, tránh tình trạng khai thác tràn lan, không đúng mục đích.

So sánh với quy định tại Luật Hộ tịch 2014

Trước đây, theo Luật Hộ tịch 2014, quy định về lệ phí chủ yếu tập trung vào việc đăng ký các sự kiện hộ tịch. Tại Điều 11 Luật Hộ tịch 2014, Nhà nước vẫn duy trì chính sách miễn lệ phí cho nhiều đối tượng ưu tiên và các sự kiện hộ tịch cơ bản:

• Miễn lệ phí cho người có công với cách mạng, hộ nghèo, người khuyết tật theo điểm a khoản 1 Điều 11.
• Miễn lệ phí đăng ký khai sinh, khai tử đúng hạn, giám hộ, kết hôn cho công dân trong nước theo điểm b khoản 1 Điều 11.

Tuy nhiên, bước sang giai đoạn mới, Luật Hộ tịch 2026 đã có sự điều chỉnh mạnh mẽ. Tại khoản 1 Điều 12 Luật Hộ tịch 2026 quy định chung rằng người yêu cầu đăng ký hộ tịch phải nộp lệ phí theo quy định của pháp luật về phí và lệ phí. Điều này cho thấy xu hướng xã hội hóa và tự chủ tài chính trong cung cấp dịch vụ công đang được đẩy mạnh.

Tác động của quy định mới đến người dân và doanh nghiệp

Việc áp dụng phí khai thác Cơ sở dữ liệu hộ tịch từ ngày 01/3/2027 sẽ có những tác động nhất định:

1. Đối với cá nhân

Khi người dân cần các thông tin xác nhận về tình trạng hôn nhân, quan hệ gia đình hoặc các thông tin hộ tịch khác từ hệ thống điện tử để phục vụ các giao dịch dân sự, họ sẽ phải chuẩn bị một khoản phí nhỏ. Tuy nhiên, đổi lại, thời gian xử lý sẽ nhanh chóng hơn rất nhiều so với việc tra cứu thủ công tại các kho lưu trữ giấy trước đây.

2. Đối với cơ quan, tổ chức

Các tổ chức tín dụng, văn phòng công chứng hoặc các cơ quan thực hiện thủ tục hành chính liên quan thường xuyên phải xác minh thông tin hộ tịch sẽ là đối tượng chịu tác động lớn. Quy định này buộc các tổ chức phải tối ưu hóa quy trình khai thác dữ liệu để tiết kiệm chi phí, đồng thời đảm bảo tính chính xác tuyệt đối của thông tin được cung cấp từ nguồn dữ liệu gốc của Bộ Tư pháp.

3. Lộ trình thực hiện

Mặc dù Luật Hộ tịch 2026 đã quy định khung, nhưng mức phí cụ thể, thẩm quyền thu và các trường hợp được miễn, giảm (nếu có) sẽ được Bộ Tài chính quy định chi tiết trong các văn bản hướng dẫn dưới luật trước thời điểm 01/3/2027.

Như vậy, việc nộp phí khi khai thác Cơ sở dữ liệu hộ tịch là một bước đi tất yếu trong quá trình vận hành Chính phủ số. Người dân và các tổ chức cần chủ động cập nhật các thông tin hướng dẫn từ cơ quan chức năng để thực hiện đúng quy định khi Luật chính thức có hiệu lực.