Trong hoạt động tố tụng hình sự, việc xác định sự thật khách quan của vụ án là yêu cầu tiên quyết để đảm bảo công lý được thực thi. Tuy nhiên, không ít trường hợp hồ sơ vụ án khi chuyển sang giai đoạn truy tố hoặc xét xử vẫn còn tồn tại những thiếu sót nghiêm trọng về mặt chứng cứ. Để giải quyết vấn đề này, Thông tư liên tịch 02/2017/TTLT-VKSNDTC-TANDTC-BCA-BQP đã được ban hành, tạo ra cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan tiến hành tố tụng.

Bước ngoặt mới trong phối hợp tố tụng hình sự năm 2018

Kể từ ngày 06/02/2018, Thông tư liên tịch 02/2017/TTLT-VKSNDTC-TANDTC-BCA-BQP chính thức có hiệu lực, thay thế cho các quy định cũ không còn phù hợp. Đây là văn bản quan trọng do Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân tối cao, Bộ Công an và Bộ Quốc phòng phối hợp ban hành nhằm cụ thể hóa các quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự 2015.

Việc trả hồ sơ để điều tra bổ sung không chỉ đơn thuần là một thủ tục hành chính mà là một rào cản kỹ thuật cần thiết để ngăn chặn những bản án thiếu căn cứ. Theo hướng dẫn mới, Viện kiểm sát hoặc Tòa án có quyền và nghĩa vụ trả hồ sơ khi phát hiện những thiếu sót mà nếu không bổ sung thì không thể giải quyết vụ án một cách toàn diện.

6 trường hợp trọng yếu buộc phải trả hồ sơ để điều tra bổ sung

Theo quy định tại Thông tư này, khi thiếu chứng cứ thuộc một trong các trường hợp sau đây, các cơ quan tố tụng phải thực hiện việc trả hồ sơ:

• Chứng minh hành vi phạm tội: Đây là yếu tố cốt lõi để trả lời câu hỏi "có hành vi phạm tội xảy ra hay không". Nếu các tài liệu trong hồ sơ chưa đủ độ tin cậy để khẳng định sự tồn tại của tội phạm, việc điều tra lại là bắt buộc.
• Xác định thời gian, địa điểm và tình tiết hành vi: Những chi tiết này giúp dựng lại hiện trường và diễn biến vụ án một cách chính xác nhất. Thiếu sót về thời gian hoặc địa điểm có thể dẫn đến những sai lầm nghiêm trọng trong việc xác định ngoại phạm hoặc thẩm quyền xét xử.
• Xác định lỗi của người bị buộc tội: Pháp luật hình sự Việt Nam đề cao nguyên tắc có lỗi. Chứng cứ để chứng minh "có lỗi hay không có lỗi" là căn cứ để phân biệt giữa tội phạm và các sự kiện bất khả kháng hoặc tai nạn bất ngờ.
• Đánh giá tính chất và mức độ thiệt hại: Bao gồm cả thiệt hại về vật chất và phi vật chất. Đây là cơ sở để định khung hình phạt và quyết định mức bồi thường dân sự trong vụ án hình sự.
• Các tình tiết loại trừ hoặc miễn trách nhiệm hình sự: Chứng cứ liên quan đến việc miễn hình phạt, miễn trách nhiệm hình sự cần được làm rõ để đảm bảo quyền lợi hợp pháp của bị can, bị cáo.
• Các vấn đề quy định tại Điều 85 Bộ luật Tố tụng hình sự: Đặc biệt là các chứng cứ xác định độ tuổi của người bị buộc tội hoặc người bị hại (nhất là người dưới 18 tuổi), các đặc điểm về nhân thân, tâm thần...

Tầm quan trọng của việc xác định sự thật khách quan

Tại Điều 85 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, pháp luật đã quy định rất rõ những vấn đề phải chứng minh trong vụ án hình sự. Việc trả hồ sơ để điều tra bổ sung chính là cơ chế để đảm bảo các nội dung này được thực hiện triệt để.

"Khi thiếu chứng cứ để chứng minh một hoặc nhiều vấn đề quy định tại Điều 85 của Bộ luật Tố tụng hình sự mà thiếu chứng cứ đó thì không có đủ căn cứ để giải quyết vụ án..."

Ví dụ thực tế, trong các vụ án xâm hại trẻ em, việc xác định chính xác ngày tháng năm sinh của nạn nhân là cực kỳ quan trọng để xác định cấu thành tội phạm và khung hình phạt. Nếu hồ sơ chỉ có lời khai mà thiếu giấy khai sinh hoặc các tài liệu chứng minh độ tuổi hợp pháp, Tòa án buộc phải trả hồ sơ để yêu cầu thu thập bổ sung.

Lời khuyên pháp lý cho người tham gia tố tụng

Đối với bị can, bị cáo và người bào chữa, việc nắm vững các quy định về trả hồ sơ để điều tra bổ sung là một lợi thế lớn. Nếu phát hiện hồ sơ vụ án có những mâu thuẫn hoặc thiếu sót về chứng cứ như đã nêu trên, người bào chữa có quyền kiến nghị Viện kiểm sát hoặc Tòa án trả hồ sơ để đảm bảo quyền lợi cho thân chủ.

Việc thực hiện nghiêm túc Thông tư liên tịch 02/2017/TTLT-VKSNDTC-TANDTC-BCA-BQP không chỉ giúp nâng cao chất lượng tranh tụng mà còn góp phần xây dựng một nền tư pháp minh bạch, công bằng, đúng với tinh thần cải cách tư pháp mà Đảng và Nhà nước đang hướng tới trong giai đoạn hiện nay.